تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی

از ویکی‌نبشته
پرش به ناوبری پرش به جستجو
' تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی (۱۳۲۸ خورشیدی)  از محمود محمود
فهرست
مقدمه
متن ذیل مربوط به چاپ چهارم در سال ۱۳۵۳ خورشیدی است.


تاریخ روابط سیاسی

ایران و انگلیس

در قرن نوزدهم میلادی

 

تألیف: محمود محمود

 

جلد اول

Eqbal.jpg

EQBAL

توضیحی بر چاپ چهارم

به تصدیق همه فرهنگ دوستان و اهل کتاب و مطالعه دوره تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن ۱۹ اثری حقیقی است که مورد استفاده همگان است و در روشن کردن افکار عمومی نسبت باوضاع و احوال ایران و پاره‌ای کشورهای دیگر در قرن نوزدهم اثری شگرف داشته است.

ولی در اینجا ذکر این مطلب لازم است که این کتاب حوادث قرن نوزدهم را بازگو میکند و بنابراین مسائل قرن بیستم دارای وضعی جدا و فصلی جداگانه است و بخصوص در حال حاضر که ایران دارای سیاستی مستقل و ملی است، دیگر چنان اموری مصداق ندارد ولی چون بر هر محقق و پژوهنده‌ای لازم است که از گذشته اوضاع و احوال کشوری که در آن زندگی میکند آگاهی کافی داشته باشد، این کتاب که تا بحال سه مرتبه بچاپ رسیده است و مورد درخواست خوانندگان بسیار است عیناً بدون هیچگونه تجدیدنظری برای مرتبه چهارم چاپ گردیده است.

چاپ از:

Eqbal.jpg

EQBAL

شرکت نسبی اقبال و شرکاء

سخنی چند در تالیف کتاب

از سال یکهزار و سیصد هجری شمسی باین خیال افتادم که تاریخ روابط سیاسی دولت انگلیس را با ایران بنویسم. چه مدتها بود بکتب نویسندگان انگلیسی آشنا شده بودم و آنها را مطالعه میکردم و مطالب آنها را درباب ایران یادداشت مینمودم. این یادداشت‌ها چندین جزوه را تشکیل داده بود و مطالب آنها برای یک کتاب جامع کافی بود.

آن رشته کتبی که مطالعه میکردم عبارت بودند از کتب مورخین وسیاحان انگلیسی، رجال سیاس، صاحب‌منصبان نظامی، مأموران سیاسی که بایران آمده مدتها در ایران مأموریت داشتند، مورخین انگلیسی که شرح احوال رجال سیاسی را که در مسائل شرق وارد بودند نوشته‌اند، مأمورین سیاسی و نظامی که در هندوستان، افغانستان، ترکستان و سایر نواحی آسیا و افریقا مأموریت داشتند، خلاصه نویسندگان معروف انگلیسی که در مدت سیصد و اندی سال در ایران و اطراف ممالک آن سروکار داشتند و از خود نوشتجاتی باقی گذاشته‌اند، مدتها مشغول مطالعه آنها بودم و از آنها یادداشت برمیداشتم وآنچه یادداشت میکردم آنها را در کتابچه‌های مخصوصی که هر کدام بیک موضوع جداگانه اختصاص داشت بترتیب حروف الف و با مینوشتم، تا در موقع نوشتن کتاب تاریخ سیاسی که در نظر داشتم، بدانها مراجعه کنم. البته در آن اوقات در روزنامه‌های یومیه، هفتگی و ماهیانه نیز مقالاتی که باین موضوع مروبط بود انتشار میدادم. در روزنامه ستاره ایران بمدیری مرحوم حسین صبا، طوفان بمدیری مرحوم فرخی، شفق بمدیری آقای علی دشتی، پیکان بمدیری وثوق همایون پدر مرحوم هژیر، مجله آینده بمدیری آقای دکتر افشار، مجله تقدم بمدیری آقای احمد فرامرزی... موضوع تمام این مقالات راجع به سیاست دولت انگلیس در ایران و آسیا و افریقا بود، در روزنامه شفق سرخ مقالات مفصل نوشتم، از سیاست دولت انگلیس در ایران، مصر و هندوستان بحث کردم. در روزنامه پیکان که پدر مرحوم هژیر منتشر میکرد یک رشته مقالات مفصل تحت عنوان «قربانیهای هند» انتشار دادم. شاید عدهٔ آن مقالات به سی شماره رسید و مطلب تمام نشد ولی روزنامه برای همیشه تعطیل شد.

«قربانیهای هند» که در روزنامه پیکان نوشته میشد مطالب زیاد داشت، موضوع آنها در طرز سیاست دولت انگلیس بود که برای حفظ هندوستان عدهٔ از ملل را در این راه قربانی کرده بودند، علاوه بر این قصد داشتم سه جلد کتاب تاریخی نفیس را که هر یک نویسندهٔ جداگانه داشت بطور پاورقی در روزنامه پیکان بطبع رسانم، موضوع آنها داستان سه نفر از پسران حسینعلی میرزا، فرمانفرمای فارس بود که پس از مرگ فتحعلی شاه، پدر آنها فرمانفرما ادعای سلطنعت کرد و قشون او مغلوب شد. خودش و برادرش حسنعلی میرزا هر دو گرفتار شدند و این سه پسر بسرپرستی عمال سیاسی دولت انگلیس بلندن برده شدند که در مقابل محمد شاه از آنها حمایت کنند و وانمود کنند که وارث تاج و تخت کشور ایران هستند.

یکی از کتابها سفرنامه میرزا حسین‌خان آجودانباشی بود که از جانب محمد شاه مأمور شد و بلندن رفت که از رفتار عمال سیاسی دولت انگلیس در ایران شکایت کند. از جمله شکایات یکی هم این بود که چرا به شاهزادگان ایران پناه داده و آنها را وارث تاج و تخت ایران میدانند. این کتاب با مقدمه‌ای که من بآن نوشته بودم در روزنامه پیکان در همان ایام چاپ شد. کتاب دوم سفرنامه‌ای بود که یکی از آن شاهزادگان نوشته بود و حاوی مطالب تاریخی همان ایام بود. سوم در جلد کتاب بود که فریزر معروف[۱] تحت عنوان «شاهزادگان ایران در لندن» نوشته بود. نیت این بود که آنها نیز در روزنامه پیکان چاپ شود ولی عصر روزنامه مزبور وفا نکرد و تعطیل شد، این کتابها هم بطبع نرسید.

نوشتن این مقالات تاریخی و سیاسی در روزنامه‌ها و مجلات تا سال ۱۳۰۷ شمسی ادامه داشت. پس از آن دیگر چیزی در جراید ننوشتم و مشغول تهیه مطالب و اسناد برای تألیف تاریخ روابط سیاسی شده و پس از تنظیم آنها مشغول نوشتن این تاریخ شدم. جلد اول آن در ۸۵۰ صفحه در سال ۱۳۱۲ شمسی بپایان رسید. جلد دوم در ۹۰۰ صفحه در سال ۱۳۱۶ و جلد سوم که متجاوز از یکهزار صفحه بود در سال ۱۳۱۹ تمام شد. مطالب این سه جلد، در حدود سه‌هزار صفحه تا بلوای رژی و الغای امتیاز انحصار توتون و تنباکو که در دست عمال انگلیس بود باتمام رسید. جلد چهارم تا معاهده سال ۱۹۰۷ و جلد پنجم اثرات معاهدهٔ ۱۹۰۷ در ایران و اروپا و وقایع ایران در جنگ بین‌المللی اول. تاریخ ما در اینجا ختم میشود که دارای چهارهزار صفحه خطی است ولی در چاپ از روی مقیاس جلد اول قریب به سه‌هزار و دویست صفحه تخمین میشود با این ترتیب آنچه که تا حال نوشته شده از قرار هر جلدی ۴۰۰ صفحه بالغ بر هشت جلد باندازهٔ جلد اول که در دسترس گذاشته شده خواهد بود.

یادداشت‌های زیادی راجع به نواحی و ممالک ترکمان نشین و ایالات خراسان، سیستان، بلوچستان، خلیج فارس، خوزستان، کرمانشاهان و کردستان از کتب زیادی که نویسندگان خارجی مخصوصاً خود انگلیسیها نوشته‌اند و دخالتهای دولت انگلیس در مدت یکصد و پنجاه سال در نقاط نامبرده از روی اسناد و مدارک تهیه شده است که اگر مجال و فرصت باشد آنها هم در یک جلد جداگانه بطبع خواهد رسید و شاید از ۶۰۰ صفحه تجاوز کند. از خداوند متعال توفیق میخواهم این خدمت را بانجام رسانم.

در این مدت دوستان و آشنایان بخصوص دانشجویان، حتی مقامات دولتی باینجانب مراجعه نموده‌اند و از اسناد و مدارک تاریخی دوره یکصد و پنجاه سال گذشته که طرف احتیاجشان بوده و لازم داشتند آنچه را که خوانده و یا یادداشت نمورده بودم همه را بی‌مضایقه در اختیارشان میگذاشتم و صورت کتبی که مطالب مورد احتیاج در آنها نوشته شده بود بمراجعه‌کنندگان میدادم، مخصوصاً عهدنامه و قراردادهای فراموش شدهٔ اوایل قرن نوزدهم که ندرتاً بدست میآمد بآنها میدادم. بخاصر دارم زمانیکه شاهزاده نجفقلی میرزا حسام‌الدوله معزی برای تهیه مطالب تاریخی کتاب نفیس خود راجع بایران باینجانب مراجعه نمود بدون مضایقه آنچه که تهیه نموده بودم و طرف احتیاج ایشان بود همه را در اختیارشان گذاردم و این را یک نوع خدمتی میدانستم که آنچه تهیه نموده‌ام برایگان در اختیار تقاضاکنندگان بگذارم و میگذاشتم. اینک نوبت من است که آنچه در مدت سی سال تهیه نموده‌ام و تمام آنها مربوط بتاریخ سیاسی یکقرن و نیم اخیر ایران است بطبع رسانیده در دسترس هموطنان خود بگذارم. در این عمل هیچ قصد و نیتی ندارم جز اینکه ملت ایران بداند در این مدت یکصد و پنجاه سال چه بر آنها گذشته است.

در اینجا باید از دوستان ورفقای خود صمیمانه تشکر کنم که کتابخانه آنها همیشه در اختیار من بوده و هر کتابی که مورد احتیاج بود با میل و گشاده‌روئی برای مدتی که لازم بود در اختیار من میگذاشتند، الحق اینها معارف پروران حقیقی ایران هستند.

در خاتمه لازم بلکه واجب میدانم که از دوست گرامی و رفیق شفیق خود آقای حسن گوهر آئین از صمیم قلب تشکر نمایم. این جوان فاضل و وطن پرست و جدی و پاکدامن در مدت ۱۵ سال در فراهم آوردن مدارک و اسناد لازم برای این تاریخ با من همکاری صمیمانه نموده و با طرز شیوای خود که منحصر بفرد است عبارات این کتاب را تصحیح نموده ضمناً زحمت سرپرستی و طبع آنرا لطفاً بعهده گرفته جلد اول را بوجه احسن پایان رسانیده‌اند.

اینک تمنائیکه از هموطنان خود دارم اینکه اگر باز هم معایبی در این کتاب بنظرشان رسید غمض عین کنند و نواقص آنرا خود رفع نمایند، اگر خطائی رفته چشم پوشیده و آنرا بطرز نیکی اصلاح فرمایند و منتی بر من نهند.

تهران ۱۵ آبانماه ۱۳۲۸

محمود محمود 

فصل‌های کتاب (فهرست ساده‌شده)

مقدمه
فهرست مطالب کتاب

جلد ۱
فصل ۱ – ایران در دایره سیاست بین‌المللی
فصل ۲ – روابط انگلستان با ایران قبل از قرن نوزدهم میلادی
فصل ۳ – روابط ناپلئون با ایران
فصل ۴ – معاهده تیلسیت و اثرات آن در آسیا و اروپا
فصل ۵ – سیاست فرمانفرمای هندوستان راجع بایران و افغانستان
فصل ۶ – مسافرت میرزا ابوالحسن‌خان شیرازی بلندن
فصل ۷ – اروپا بعد از معاهدهٔ تیلسیت
فصل ۸ – وقایع ایران تا انعقاد معاهدهٔ گلستان
فصل ۹ – مراجعت سر گور اوزلی بلندن
فصل ۱۰ – اوضاع اروپا بین سالهای ۱۸۱۳ تا ۱۸۱۵
فصل ۱۱ – مناسبات انگلستان با ایران بعد از معاهدهٔ ۱۸۱۴
فصل ۱۲ – مختصری از اوضاع افغانستان
فصل ۱۳ – مناسبات دولت انگلیس با ایران بین ۱۸۱۵ تا ۱۸۲۶
فصل ۱۴ – علل جنگ روس با ایران و انعقاد معاهده ترکمانچای
فصل ۱۵ – معاهدهٔ ترکمانچای و الغای مواد ۳ و ۴ معاهدهٔ ۱۸۱۴
فصل ۱۶ – واقعهٔ قتل گریبایدوف وزیر مختار روس
فصل ۱۷ – باقی ایام سلطنت فتحعلی‌شاه
فصل ۱۸ – سیاست انگلیس در ایران در اوایل سلطنت محمدشاه
فصل ۱۹ – مخالفت دولت انگلیس با ایران در سر موضوع هرات
فصل ۲۰ – مراجعت محمدشاه از هرات و اقدامات انگلیس در افغانستان

جلد ۲
فصل ۲۱ – علل مخالفت دولت انگلیس با ایران بر سر هرات
فصل ۲۲ – مسافرت آجودانباشی به اطریش، فرانسه و انگلیس
فصل ۲۳ – اوضاع افغانستان بعد از مراجعت محمدشاه
فصل ۲۴ – اثرات بازیهای سیاسی اروپا در قضایای ایران
فصل ۲۵ – مأمورین سیاسی دولت انگلیس در ایران
فصل ۲۶ – کوشش انگلیس برای روابط حسنه با ایران
فصل ۲۷ – انگلیسها در افغانستان
فصل ۲۸ – مسافرت فریه صاحب‌منصب فرانسوی
فصل ۲۹ – سیاست انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه
فصل ۳۰ – رجال درباری فارسی‌زبان و آذربایجانی
فصل ۳۱ – اشاره بمعاهدهٔ سری بین روس و عثمانی
فصل ۳۲ – سیاست انگلیس در ایران و افغانستان بعد از جنگ کریمه
فصل ۳۳ – ایران بعد از معاهدهٔ پاریس
فصل ۳۴ – مأموریت ادوارد استویک در ایران

جلد ۳
فصل ۳۵ – ایجاد سیم تلگراف بین‌المللی در ایران
فصل ۳۶ – اوضاع افغانستان بعد از انقلاب هندوستان
فصل ۳۷ – روسها در ممالک آسیای مرکزی
فصل ۳۸ – توجه دولت انگلیس بترکستان
فصل ۳۹ – توجه انگلیس بایالات ایران
فصل ۴۰ – میرزا حسین‌خان سپهسالار
فصل ۴۱ – حکمیت دولت انگلیس در بلوچستان و سیستان
فصل ۴۲ – رأی حکمیت جنرال گلد اسمید راجع به سیستان
فصل ۴۳ – امتیاز بارون جولیوس رویتر
فصل ۴۴ – رقابت دولتین روس و انگلیس در ممالک آسیای مرکزی
فصل ۴۵ – اقدامات انگلیس از سال ۱۸۷۳ تا ۱۸۸۰ میلادی
فصل ۴۶ – اوضاع سیاسی اروپا در این تاریخ
فصل ۴۷ – جنگ انگلیس – افغان

جلد ۴
فصل ۴۸ – اوضاع داخلی ایران تا قرارنامهٔ آخال
فصل ۴۹ – عمال سیاسی و نظامی انگلیس و روس در آسیای مرکزی
فصل ۵۰ – عمال سیاسی دولت انگلیس در مرو و خراسان
فصل ۵۱ – اقدامات انگلیس در مرو و خراسان
فصل ۵۲ – افغانستان و امیر عبدالرحمن خان
فصل ۵۳ – سیاست عمومی انگلیس
فصل ۵۴ – مرو و تصرف آن
فصل ۵۵ – اهمیت هرات در نظر دولتین روس و انگلیس
فصل ۵۶ – ایران در صدارت میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان
فصل ۵۷ – تکرار دورهٔ میرزا حسین‌خان سپهسالار
فصل ۵۸ – وقایع ایران بعد از ورود شاه بطهران
فصل ۵۹ – امتیاز رژی یا انحصار تنباکو و توتون

جلد ۵
فصل ۶۰ – سیدجمال‌الدین اسدآبادی
فصل ۶۱ – تاریخ راه‌آهن ایران
فصل ۶۲ – سیاحان معروفی که در این زمان به ایران آمدند
فصل ۶۳ – مسافرت پروفسور ادوارد برئون بایران ۱۸۸۷
فصل ۶۴ – مسافرت لرد کرزن به ایران
فصل ۶۵ – لرد کرزن در طهران
فصل ۶۶ – لرد کرزن حکومت ایران را شرح میدهد
فصل ۶۷ – لرد کرزن از ایالات شمال غربی و غرب بحث می‌کند
فصل ۶۸ – لرد کرزن از راه‌آهن ایران و مسائل دیگر صحبت می‌کند
فصل ۶۹ – لرد کرزن از سیاست روس و انگلیس در ایران صحبت می‌کند
فصل ۷۰ – لرد کرزن و ایران

جلد ۶
فصل ۷۱ – اوضاع اروپا از کنگرهٔ برلن تا قرارداد روس و انگلیس
فصل ۷۲ – رقابت انگلیس و آلمان
فصل ۷۳ – رقابت قوای بحری بین آلمان و انگلیس
فصل ۷۴ – سیاست عمومی دولت انگلیس در اوایل قرن بیستم
فصل ۷۵ – اتحاد دول آلمان – اطریش و ایتالی
فصل ۷۶ – ایران در دورهٔ مظفری
فصل ۷۷ – قرارداد گمرکی ایران با دولتین روس و انگلیس
فصل ۷۸ – میرزا علی‌اصغرخان اتابک اعظم و سیاست خارجی او
فصل ۷۹ – ایران بعد از عزل اتابک
فصل ۸۰ – صدارت امین‌الدوله و صدارت اتابک
فصل ۸۱ – چرا دولت انگلیس به امین‌الدوله قرض نداد

جلد ۷
فصل ۸۲ – آزادی و فراماسونری در ایران
فصل ۸۳ – ایران در سالهای اول قرن بیستم
فصل ۸۴ – ایران در ۱۹۰۲ از نظر عمال سیاسی دولت انگلیس
فصل ۸۵ – ایران در ۱۹۰۳ از نظر عمال انگلیس
فصل ۸۶ – نظریات لرد کرزن و نیکولسن در باب سیستان و دنبالهٔ مأموریت ماکماهون
فصل ۸۷ – چگونه زمینهٔ قرارداد ۱۹۰۷ فراهم آمد
فصل ۸۸ – دنباله جریان قرارداد ۱۹۰۷

جلد ۸
فصل ۸۹ - مصیبت عظمی یا بلای مشروطیت
فصل ۹۰ - بریطانیای کبیر و معاهدهٔ ۱۹۰۷
فصل ۹۱ - دولت امپراطوری روس و معاهدهٔ ۱۹۰۷
فصل ۹۲ - قرارداد ۱۹۰۷
فصل ۹۳ - اثرات شوم قرارداد ۱۹۰۷ در ایران
فصل ۹۴ - ایران پس از معاهدهٔ ۱۹۰۷
فصل ۹۵ - هفت سال در خوزستان و لرستان


  1. به صفحه «۱۳۲» اصل تاریخ مراجعه شود.
PD-icon.svg این اثر در ایران، کشوری که برای اولین بار در آنجا منتشر شده است، در مالکیت عمومی قرار دارد. همچنین در ایالات متحده هم طبق بخشنامه 38a دفتر حق تکثیر ایالات متحده در مالکیت عمومی قرار دارد.
در مورد اشخاص حقیقی این بدین معنا است که مؤلف این اثر قبل از ۳۱ مرداد ۱۳۵۹ درگذشته یا اینکه از تاریخ مرگش بیش از ۵۰ سال گذشته است. در مورد اشخاص حقوقی نیز نشان دهنده این است از تاریخ اولین انتشار اثر بیش از ۳۰ سال گذشته است.
Flag of Iran.svg