نظامی (شرف نامه)/بیا ساقی از سر بنه خواب را

by نظامی

بیا ساقی از سر بنه خواب رامی ناب ده عاشق ناب را میی گو چو آب زلال آمده استبهر چار مذهب حلال آمده است دلا تا بزرگی نیاری به دستبه جای بزرگان نشاید نشست بزرگیت باید در این دسترسبه یاد بزرگان برآور نفس سخن تا نپرسند لب بسته دارگهر نشکنی تیشه آهسته‌دار نپرسیده هر کو سخن یاد کردهمه گفته خویش را باد کرد به بی دیده نتوان نمودن چراغکه جز دیده را دل نخواهد به باغ سخن گفتن آنگه بود سودمندکز آن گفتن آوازه گردد بلند چو در خورد گوینده ناید جوابسخن یاوه کردن نباشد صواب دهن را به مسمار بر دوختنبه از گفتن و گفته را سوختن چه می‌گویم ای نانیوشنده مردترا گوش بر قصه‌ی خواب و خورد چه دانی که من خود چه فن میزنمدهل بر در خویشتن میزنم متاع گران مایه دارم بسینیارم برون تا نخواهد کسی خریدار در چون صدف دیده دوختبدین کاسدی در نشاید فروخت مرا با چنین گوهری ارجمندهمی حاجت آید به گوهر پسند نیوشنده‌ای خواهم از روزگارکه گویم به دور از آموزگار بکاوم به الماس او کان خویشکنم بسته در جان او جان خویش زمانه چنین پیشه‌ها پر دهدیکی درستاند یکی در دهد دلی کو که بی جان خراشی بودکمندی که بی دور باشی بود مگر مار برد گنج از آن رو نشستکه تا رایگان مهره ناید به دست اگر نخل خرما نباشد بلندز تاراج هر طفل یابد گزند به شحنه توان پاس ره داشتنبه خاکستر آتش نگه داشتن ازین خوی خوش کو سرشت منستبسی رخنه در کار و کشت منست دگر رهروان کاین کمر بسته‌اندبه خوی بد از رهزنان رسته‌اند بدان تا گریزند طفلان راهچو زنگی چرا گشت باید سیاه به راهی که خواهم شدن رخت کشره آورد من بس بود خوی خوش به خوی خوش آموده به گوهرمبدین زیستم هم بدین بگذرم چو از بهر هر کس دری سفتنی استسرودی هم از بهر خود گفتنی است ز چندین سخن گو سخن یاد دارسخن را منم در جهان یادگار سخن چون گرفت استقامت به منقیامت کند تا قیامت به من منم سرو پیرای باغ سخنبه خدمت میان بسته چون سرو بن فلک‌وار دور از فسوس همهسرآمد ولی پای بوس همه چو برجیس در جنگ هر بدگمانکمان دارم و برندارم کمان چو زهره درم در ترازو نهمولی چون دهم بی ترازو دهم نخندم بر اندوه کس برق‌وارکه از برق من در من افتد شرار به هر خار چون گل صلائی زنمبه هر زخم چون نی نوائی زنم مگر کاتش است این دل سوختهکه از خار خوردن شد افروخته چو دریا شوم دشمنی عیب شوینه چون آینه دوستی عیب گوی به خواهنده آن به خشم از مال و گنجکه از باز دادن نیایم به رنج نمایم جو و گندم آرم به جاینه چون جو فروشان گندم نمای پس و پیش چون آفتابم یکیستفروغم فراوان فریب‌اند کیست پس هیچ پشتی چنان نگذرمکه در پیش رویش خجالت برم ز بدگوی بد گفته پنهان کنمبه پاداش نیکش پشیمان کنم نگویم بداندیش را نیز بدکزان گفته باشم بداندیش خود بدین نیکی آرندم از دشت و رودز نیکان و از نیکنامان درود وزین حال اگر نیز گردان شومزیارتگه نیک مردان شوم شوم بر درم ریز خود در فشانکنم سرکشی لیک با سرکشان ز بی آلتی وانماندم به کنججهان باد و از باد ترسد ترنج ز شاهان گیتی در این غار ژرفکه را بود چون من حریفی شگرف که دید است بر هیچ رنگین گلیز من عالی آوازه‌تر بلبلی به هر دانشی دفتر آراستهبه هر نکته‌ای خامه‌ای خواسته پذیرفته از هر فنی روشنیجداگانه در هر فنی یک فنی شکر دانم از هر لب انگیختنگلابی ز هر دیده‌ای ریختن کسی را که در گریه آرم چو آببخندانمش باز چون آفتاب به دستم دراز دولت خوش عنانطبر زد چنین شد طبر خون چنان توانم در زهد بر دوختنبه بزم آمدن مجلس افروختن ولیکن درخت من از گوشه رستز جا گر بجنبد شود بیخ سست چهله چهل گشت و خلوت هزاربه بزم آمدن دور باشد ز کار به هنگام سیل آشکارا شدننشاید ز ری تا بخارا شدن همان به که با این چنین باد سختبرون ناورم چون گل از گوشه رخت به خود کم شوم خلق را رهنمایهمایون ز کم دیدن آمد همای سرم پیچد از خفتن و تاختنندانم جز این چاره‌ای ساختن گه از هر سخن بر تراشم گلیبر آن گل زنم ناله چون بلبلی اگر به ز خود گلبنی دیدمیگل سرخ یا زرد ازو چیدمی چو از ران خود خورد باید کبابچه گردم به در یوزه چون آفتاب نشینم چو سیمرغ در گوشه‌ایدهم گوش را از دهن توشه‌ای ملالت گرفت از من ایام رابه کنج ارم بردم آرام را در خانه را چون سپهر بلندزدم بر جهان قفل و بر خلق بند ندانم که دور از چه سان میرودچه نیک و چه بد در جهان میرود یکی مرده شخصم به مردی رواننه از کاروانی و در کاروان به صد رنج دل یک نفس می‌زنمبدان تا نخسبم جرس می‌زنم ندانم کسی کو به جان و به تنمراد و ستر دارد از خویشتن ز مهر کسان روی برتافتمکس خویش هم خویش را یافتم بر عاشقان نیک اگر بد شومهمان به که معشوق خود خود شوم گرم نیست روزی ز مهر کسانخدایست رزاق و روزی رسان در حاجت از خلق بربسته بهز دربانی آدمی رسته به مرا کاشکی بودی آن دسترسکه نگذارمی حاجت کس به کس در این مندل خاکی از بیم خوننیارم سر آوردن از خط برون بدین حال و مندل کسی چون بودکه زندانی مبدل خون بود در خلق را گل براندوده‌امدرین در بدین دولت آسوده‌ام چهل روز خود را گرفتم زمامکادیم از چهل روز گردد تمام چو در چار بالش ندیدم درنگنشستم در این چار دیوار تنگ ز هر جو که انداختم در خراسدری باز دادم به جوهر شناس هزار آفرین بر سخن پروریکه بر سازد از هر جوی جوهری تر و خشکی اشک و رخسار منبه کهگل براندود دیوار من تن اینجا به پست جوین ساختندل آنجا به گنجینه پرداختن به بازی نبردم جهان را به سرکه شغلی دگر بود جز خواب و خور نخفتم شبی شاد بر بستریکه نگشادم آن شب ز دانش دری ضمیرم نه زن بلکه آتش‌زنستکه مریم صفت بکر آبستنست تقاضای آن شوی چون آیدشکه از سنگ و آهن برون آیدش بدین دل‌فریبی سخن‌های بکربه سختی توان زادن از راه فکر سخن گفتن بکر جان سفتن استنه هر کس سزای سخن گفتن است به دری سفالینه‌ای سفته گیرسرودی به گرمابه در گفته گیر بیندیش از آن دشتهای فراخکز آواز گردد گلو شاخ شاخ چو بر سکه شاه زر میزنیچنان زن که گر بشکند نشکنی جهودی مسی را زراندود کرددکان غارتیدن بدان سود کرد نه انجیر شد نام هر میوه‌اینه مثل زبیده است هر بیوه‌ای دو هندو برآید ز هندوستانیکی دزد باشد دیگر پاسبان من از آب این نقره تابناکفرو شستم آلودگیهای خاک ازین پیکر آنگه گشایم پرندکه باشد رسیده چو نخل بلند چو در میوه‌ی نارسیده رسیبجنبانیش نارسیده کسی کند سوقیی سیب را خانه رسولی خوش نیاید به دندان کس شود نرم از افشردن انجیر خامولی چون خوری خون برآید ز کام شکوفه که بیگه نخندد به شاخکند میوه را بر درختان فراخ زمینی که دارد بر و بوم سستاساسی برو بست نتوان درست به رونق توانم من این کار کردبه بی‌رونقی کار ناید ز مرد چو در دانه باشد تمنای سودکدیور در آید به کشت و درود غله چون شود کاسد و کم بهاکند برزگر کار کردن رها ترنم شناسان دستان نیوشز بانگ مغنی گرفتند گوش ضرورت شد این شغل را ساختنچنین نامه نغز پرداختن که چون در کتابت شود جای گیرنیوشنده را زان بود ناگزیر به نقشی که نزد کلان نیست خردنمودم بدین داستان دستبرد از این آشنا روی‌تر داستانخنیده نیامد بر راستان دگر نامه‌ها را که جوئی نخستبه جمهور ملت نباشد درست نباشد چنین نامه تزویر خیزنبشته به چندین قلمهای تیز به نیروی نوک چنین خامه‌هاشرف دارد این بر دگر نامه‌ها از آن خسروی می که در جام اوستشرف نامه‌ی خسروان نام اوست سخنگوی پیشینه دانای طوسکه آراست روی سخن چون عروس در آن نامه کان گوهر سفته راندبسی گفتنیهای ناگفته ماند اگر هر چه بشنیدی از باستانبه گفتی دراز آمدی داستان نگفت آنچه رغبت پذیرش نبودهمان گفت کز وی گزیرش نبود دگر از پی دوستان زله کردکه حلوا به تنها نشایست خورد نظامی که در رشته گوهر کشیدقلم دیده‌ها را قلم درکشید بناسفته دری که در گنج یافتترازوی خود را گهر سنج یافت شرف‌نامه را فرخ آوازه کردحدیث کهن را بدو تازه کرد