نظامی (اقبال نامه)/مغنی بیا ز اول صبح بام

by نظامی

مغنی بیا ز اول صبح بامبزن زخمه‌ی پخته بر رود خام از آن زخمه کو رود آب آوردز سودای بیهوده خواب آورد چنین گوید آن نغز گوینده پیرکه در فیلسوفان نبودش نظیر که رومی کمر شاه چینی کلاهنشست از برگاه روزی پگاه به طاق دو ابرو برآورده خمگره بسته بر خنده‌ی جام جم مهی داشت تابنده چون آفتابز بحران تب یافته رنج و تاب شکسته جهان کام در کام اورسیده به نومیدی انجام او دل شه که آیینه‌ای بود پاکاز آن دردمندی شده دردناک بفرمود تا کاردانان رومخرامند نزدش ز هر مرز و بوم مگر چاره‌ی آن پریوش کننددل ناخوش شاه را خوش کنند کسانی که در پرده محرم شدنددر آن داوریگه فراهم شدند در آن تب بسی چارها ساختندتنش را ز تابش نپرداختند نه آن سرخ سیب از تبش گشت بهنه زابروی شه دور گشت آن گره از آنجا که شه دل دراو بسته بودز تیمار بیمار دل خسته بود فرود آمد از تخت و برشد به بامکه شوریده کمتر پذیرد مقام یکی لحظه پیرامن بام گشتنظر کرد از آن بام بر کوه و دشت در آن پستی از بام قصر بلندشبان دید و در پیش او گوسفند همایون یکی پیر بافر و هوشکلاه و سرش هر دو کافور پوش در آن دشت می‌گشت بی مشغلهگهش در گیاروی و گه در گله دلش زان شبان اندکی برگشادکه زیبا منش بود و زیرک نهاد فرستاد کارندش از جای پستبر آن خسروی بام عالی نشست رقیبان بفرمان شه تاختندشبان را به خواندن سرافراختند درآمد شبانه به نزدیک شاهسراپرده‌ای دید بر اوج ماه خبر داشت کان سد اسکندریستنمودار فالش بلند اختریست زمین بوسه دادش که پرورده بوددیگر خدمت خسروان کرده بود پس آنگاه شاهش بر خویش خواندبه گستاخیش نکته‌ای چند راند بدو گفت کز قصه کوه و دشتفرو خوان به من بر یکی سرگذشت که دلتنگم از گردش روزگارمگر خوش کنم دل به آموزگار شبان گفت کای خسرو تخت گیربه تاج تو عالم عمارت پذیر ز تخت زرت ملک پرنور بادز تاج سرت چشم بد دور باد نخستم خبر ده که تا شهریارز بهر چه بر خاطر آرد غبار بدان تا سخن گو بدان ره بردسخن گفتن او بدان در خورد پسندید شاه از شبان این سخنکه آن قصه را باز جست اصل و بن نگفت از سر داد و دین پروریسخن چون بیابانیان سرسری بدو حال آن نوش لب باز گفتشبان چون شد آگه ز راز نهفت دگر باره خاک زمین بوسه دادوزان به دعائی دگر کرد یاد چنین گفت کانگه که بودم جواننکردم بجز خدمت خسروان ازان بزم داران که من داشتموزایشان سر خود برافراشتم ملک زاده‌ای بود در شهر مروبهی طلعتی چون خرامنده سرو سهی سرو را کرده بالاش پستدماغ گل از خوب روئیش مست عروسی ز پائین پرستان اوکزو بود خرم شبستان او شد از گوشه‌ی چشم زخمی نژندتب آمد شد آن نازنین دردمند در آن تب که جز داغ دودی نداشتبسی چاره کردند و سودی نداشت سهی سرو لرزنده چون بید گشتبدان حد کزو خلق نومید گشت ملک زاده چون دیدگان دلستانبه کار اجل گشت هم‌داستان از آن پیش کان زهر باید چشیداز آن نوش لب خویشتن درکشید ز نومیدی او به یکبارگیگرفت از جهان راه آوارگی در آن ناحیت بود از اندیشه دوربیابانی از کوه و از بیشه دور بسی وادی و غار ویران در اوکنام پلنگان و شیران در او در آن رستنی را نه بیخ و نه برگبنام آن بیابان بیابان مرگ کسی کوشدی ناامیدی از جهاندر آن محنت آباد گشتی نهان ندیدند کس را کز آن شوره دشتبه مأوا گه خویشتن بازگشت ملک زاده زاندوه آن رنج سختسوی آن بیابان گرائید رخت رفیقی وفادار دیرینه داشتکه مهر ملک زاده در سنیه داشت خبر داشت کان شاه اندوهناکدر آن ره کند خویشتن را هلاک چو دزدان ره روی را بازبستسوی او خرامید تیغی به دست بنشناخت بانگی بر او زد بلندبر او حمله‌ای برد و او را فکند چو افکنده بودش چو سرو روانفرو هشت برقع بروی جوان سوی خانه خود به یک ترکتازبه چشم فرو بستش آورد باز نهانخانه‌ای داشت در زیر خاکنشاندش در آن خانه‌ی اندوهناک یکی ز استواران بر او برگماشتکزو راز پوشیده پوشیده داشت به آبی و نانی قناعت نمودوزین بیش چیزیش رخصت نبود ملک زاده زندانی و مستمنددل ودیده و دست هر سه به بند فروماند سرگشته در کار خویشکه نارفته چون آمد آن راه پیش جوانمرد کو بود غمخوار اوکمر بست در چاره‌ی کار او عروس تبش دیده را چاره ساختدلش را به صد گونه شربت نواخت طبیبی طلب کرد علت شناسگرانمایه را داشت یک چند پاس پری رخ ز درمان آن چیره دستاز آن تاب و آن تب به یکباره رست همان آب و رنگش درآمد که بودتماشا طلب کرد و شادی نمود چو گشت از دوا یافتن تندرستدوای دل خویش را بازجست جوانمرد چون دیدگان خوب‌چهرملک زاده را جوید از بهر مهر شبی خانه از عود پرطیب کردیکی بزم شاهانه ترتیب کرد چو آراست آن بزم چون نوبهارنشاند آن گل سرخ را بر کنار شد آورد شاه نظر بسته رامهی از دم اژدها رسته را ز رخ بند برقع برانداختشدر آن بزمگه بر دو بنواختش ملک زاده چون یک زمان بنگریدمی و مجلس و نقل و معشوقه دید از آن دوزخ تنگ تاریک زشتهمش حور حاصل شده هم بهشت چه گویم که چون بود ازین خرمیبود شرح از این بیش نامحرمی شهنشه چو گفت شبان کرد گوشبه مغز رمیده برآورد هوش برآسود از آن رنج و آرام یافتکزان پیر پخته می خام یافت درین بود خسرو که از بزم خاصبرون آمد آوازه‌ای بر خلاص که آن مهربان ماه خسرو پرستبه اقبال شه عطسه‌ای داد و رست شبان چون به شه نیکخواهی رساندمدارای شاهش به شاهی رساند کسی را که پاکی بود در سرشتچنین قصه‌ها زو توان درنوشت هنر تابد از مردم گوهریچو نور از مه و تابش از مشتری شناسنده گر نیست شوریده مغزنه بهره شناسد ز دینار نغز کسی کو سخن با تو نغز آوردبه دل بشنوش کان ز مغز آورد زبانی که دارد سخن ناصواببه خاموشیش داد باید جواب