سنایی غزنوی (قصاید و قطعات)/علم و عمل خواجه اسماعیل شنیزی

by سنایی غزنوی

	علم و عمل خواجه اسماعیل شنیزی			ما را ز نه چیزی برسانید به چیزی
	ما کبک دری بوده گریزیده ز کبکی			او کرده دل ما چو دل باز گریزی
	تا ما ز پی تنقیت و تقویت او			در صورت رستم شده از صورت حیزی
	در واسطه‌ی خازن و نقاش بدین شکر			با جان مترنم شده نیروی تمیزی
	در کارگه و بارگه حکم و فنا یافت			جان و دل ما از دو سماعیل غمیزی
	دین تازه شد از صدق سماعیل پیمبر			جان زنده شد از حذق سماعیل شنیزی
	چونانک سنایی را زو قدر و سنا شد			ای بخت بد و گوی تو با بخت همی زی
	ای در دل ما چو جان گرامی			وی همچو خرد به نیکنامی
	آن دل که به خدمت تو پیوست			آورد بر تو جان سلامی
	ماه از تو گرفت نور بخشی			کبک از تو گرفت خوش خرامی
	با رحمت رویت از میانه			برخاسته زحمت حرامی
	این چرخ رونده با همه چشم			نادیده جمال تو تمامی
	این نور جمال تو ببیند			اندر غلط اوفتد گرامی
	با تابش تو کران مبادا			چون دانش یوسف لجامی
	اگر پای تو از خط خطا گامی بعیدستی			بر تخت تو اندر دین بر از عرش مجیدستی
	وگر امروز طبع تو ز طراری نه طاقستی			وگر غفلت ز رزاقی زر فرد آفریدستی
	ز عشق آن یکی سلطان طاعت شادمان بودی			ز رشک آن دگر شیطان شهوت مستزیدستی
	تو مستی زان نیاری رفت در بازار عشاقان			اگر زر بودیی بر سنگ صرافان پدیدستی
	همیشه این همی خوانی که دست من درین عالم			گشاده‌تر ز دست و تیغ سلطان عمیدستی
	همیشه خواب این بینی که یارب کاشکی دانم			سر انگشت من صندوق خلقان را کلیدستی
	اگر بخت و رضا در تحت رای بلحکم بودی			وگر لوح و قلم در دست شاگرد یزیدستی
	نباشد آنکه تو خواهی و گر نه این چنین بودی			همه رو سالکان خواهند گر هر روز عیدستی
	اگر بودی دلت مشتاق در گفتار بسم‌الله			ترا هر دم هزاران نعره‌ی «هل من مزید» ستی
	وگر عاجز سنایی نیستی در دست نااهلان			ز سر سامری عالم پر از پیک و بریدستی
	پسری دیدم پوشیده قبای			گفتم او را که به نزدیک من آی
	گفت من دیر بمانم نایم			گفتم او را که بیا ژاژ مخای
	دیر کی مانی جایی که بود			سیم در دست و گروگان در پای
	من اگر ایستاده‌ام مسته			خویشتن گر نشسته‌ای مستای
	زان که تو فتنه‌ای و من علمم			تو نشسته بهی و من بر پای
	به هفت کشور تا شکر پنج و ده گویم			نبود خواهم ساکن دو روز در یک جای
	دو پای دارم چار دگر بباید از آنک			به هفت کشور نتوان رسید بی‌شش پای
	چنان زندگانی کن ای نیک رای			از آن پس که توفیق دادت خدای
	که خایند ز اندوهت انگشت دست			چو اندر زمینت آید انگشت پای
	مکن در جهان زندگانی چنانک			جهانی به مرگ تو دارند رای
	سخا و سخن جان محض‌ست ایرا			که از خوب گویی و از خوشخویی
	بماند همی زنده بی کالبد			ز من شعر نیک و ز تو نیکویی
	نکند دانا مستی نخورد عاقل می			ننهد مرد خردمند سوی مستی پی
	چه خوری چیزی کز خوردن آن چیز ترا			نی چون سرو نماید به مثل سرو چو نی
	گر کنی بخشش گویند که می کرد نه او			ور کنی عربده گویند که او کرد نه می
	کسی را کو نسب پاکیزه باشد			به فعل اندر نیاید زو درشتی
	کسی را کو به اصل اندر خلل هست			نیاید زو به جز کژی و زشتی
	مراد از مردمی آزادمردیست			چه مرد مسجدی و چه کنشتی
	شربهای جهان همه خوردیم			چه عطایی از او چه عاریتی
	چو نکو بنگریستیم نبود			هیچ خوشخواره‌تر ز عافیتی
	شد دیده‌ی من سپید از وعدت			آخر چو نکو نکو نگه کردی
	آخر بر مرثیه‌ی پدر ما را			همچون ز بر درش سیه کردی