عظیم روم در آسیا خاتمه دادند بواسطه عدم توجه باحوال روحی ایرانیان از میدان مبارزه خارج شده جای خود را مثل مدها باز به پارسیها سپردند دولت ساسانی ایران را دارای مذهب رسمی کرد این اقدام که در تاریخ ایران سابقه نداشت چیز تازهای بود پارسیها در ابتدا خواستند دولت هخامنشی را از نو تأسیس کنند ولی بزودی دریافتند که اوضاع آسیای پیشین دیگرگون است: بجای بابلیها و فنیقیها و مصریهای هفتصد سال قبل ملت قوی روم را در پیش دارند این بود که فرات سرحد طبیعی ایران و روم شد زیرا هرکدام از طرفین در طرف دیگر این رود عظیم ضعیف بودند[۱] جنگهای این دو دولت با هم قرنها طول کشید و با وجود گیرودارهای مکرر متمادی باز دولتین با همدیگر مماشات کردند و گاهی هم در سر تقسیم مملکتی با هم کنار آمدند از طرف دیگر دولت ساسانی با فشار مردمان قوی و سلحشور شمال و شمال شرقی مواجه شد و با وجود این تمام آنها را عاجز کرده تمدن ایرانی را نجات و مسائل را بنفع ایران خاتمه داد این دولت اگر از حیث وسعت کمتر از دولت هخامنشی بود از حیث قدرت سرآمد دولتهائی شد که آریانهای ایرانی تا آن زمان تأسیس کرده بودند و نیز اگر دولت اشکانی شبیه دولتهای قرون وسطای اروپا است دولت ساسانی از حیث تشکیلات و طبقات و نفوذ نجباء و روحانیون و ترتیبات محکم درباری و غیره دولتهای قرن هیجدهم اروپا را به خاطرها میآورد این دولت در مدت چهار قرن رو به اوج رفت و بالاخره برای برتری در عالم قوای خود را تحلیل برد و نتوانست در مقابل ملت تازهنفس قوی و متحدی مثل مسلمین دوام آرد: بالنتیجه بعد از دوازده قرن باز استیلا و تفوق در آسیای غربی با مردمان سامینژاد گردید.
- ↑ مقصود قسمت سفلی و وسطای فرات است.
