خود، ابتدای کتاب چهارم این تألیف (صفحات ۲۱۹۲-۲۱۹۷) ذکر شده.
فصل ششم-مورخین و نویسندگان ارمنستان
چنانکه از تاریخ پارت به خوبی روشن است، در دورۀ اشکانیان ارمنستان ارتباطی خاص با ایران اشکانی داشت. در این وقت هنوز جدائی مذهبی بین ایرانیان و ارامنه روی نداده بود، زیرا قرونی بعد، ارامنه مذهب عیسوی را پذیرفتند. از طرف دیگر از حیث عادات و اخلاق و تشکیلات و غیره ارامنه شباهتهای تام به ایرانیها داشتند و در دوره پارتی در اینجا شعبهای از خاندان اشکانی سلطنت میکرد. مخصوصا جالب توجه است، که وقتی که رومیها بر ارمنستان دست یافته شخصی دیگر را بر تخت مینشانیدند، غالباً ملّیون ارامنه و وطنپرستان آنها چنین شخصی را غاصب تاجوتخت ارمنستان میدانستند و با او مخالفت میورزیدند.
کلیة، چنانکه از تاریخ پارت برمیآید، قبل از اینکه ساسانیان روی کار آیند و جنگهای مذهبی بین ایرانیان و ارامنه درگیرد، قلوب ملّیّون و وطنپرستان ارامنه با ایران بود و مخالف رومیها. حتّی در زمان اردشیر پاپکان، پس از غلبه او بر اردوان، ارمنستان به حمایت اشکانیان برخاست و بعدها هم ملّت ارامنه به طرفداری از اشکانیان باقی ماند. بنابراین یکی از جهات ضدّیت ارمنستان با ساسانیها محبّتی بود، که ارامنه نسبت به اشکانیان میورزیدند و جهت دیگرش تعصّب مذهبی شاهان ساسانی، که در تحت نفوذ مغها میخواستند ارمنستان را در مذهب زرتشت نگاه دارند. چون شرح این وقایع در جای خود بیاید، عجالة میگذریم. مقصود از نگارش چند صفحهای، که بیاید فقط این است، که ببینیم، مورّخین و نویسندگان مملکتی، که به اشکانیان علاقهمند بودند، در باب وقایع سلطنت شاهان مذکور چیست و از نوشتههای آنها چیزی بر اطّلاعات ما میافزاید یا نه؟
ماراپاس کاتینا[۱]
از این نویسنده در صفحه ۹۴-۹۵ این تألیف ذکری شده و همانجا گفتهایم، که مفاد نوشتههای او را موسیخورن
- ↑ Victor Langlois. Collection des histor. anc. et mod. de I Armenie. T. I. Paris 1881. p. ۱۳.
