تاریخ مختصر دولت قدیم روم/فصل اول

از ویکی‌نبشته
پرش به ناوبری پرش به جستجو

فصل اول

کیفیت جغرافیائی ايطاليا و طوائف قديمهٔ آن

ایطالیا شبه‌جزیره‌ایست که در دریای مدیترانه[۱] ممتد گشته از ساحل فرانسه بجانب یونان میرود. دو کنارهٔ این شبه‌جزیره تقریباً متوازی میباشد و قطر آن همه‌جا یکی است تا محلی که منقسم بدو قسمت و دارای دو نوک میشود و باینواسطه شکل چکمه‌ای پیدا میکند که پاشنهٔ آن بطرف یونان و پنجهٔ آن متصل بجزیرهٔ سیسیل میباشد.

درون ایطالیا همه‌جا کوه عظیمی است موسوم به اپنن[۲] که ارفع قلل آن دوهزار و نهصد متر ارتفاع دارد. جبال مذکور از طرف مشرق یعنی از جانب دریای آدریاتیک[۳] دارای نشيب تندی است و در این دامنه دره‌های کوتاه و تنگ هست كه بواسطهٔ تخته‌سنگهای بزرگ از یکدیگر جدا میباشند. برعکس در طرف مغرب یعنی سمت دریای تیرنین[۴] کوهها بتدریج پائین شدید شمالی منقلب است. طرف دریای یونان فقط یك بندر خوب بوده که امروز پر از ریگ است و آن بندر تارانت[۵] میباشد. ساحل غربی قدری بهتر است ولی باز بندر طبیعی کم دارد. در دو محل یکی در تسکان و دیگری در ناپل[۶] بعضی جزایر هست و دریا نزديک ساحل عمقی دارد و بندرهای معتبر قدیم در همین نقاط بوده است.

شبه جزیره‌ای که وصف آنرا نمودیم تمام آن خاکی است که در قدیم باسم ايطاليا موسوم بوده ولی امروزه علاوه بر خاک مزبور ناحيه‌ای را هم که در شمال آن شبه‌ جزیره واقع است تا جبال آلپ[۷] جزء ايطاليا محسوب میدارند و آن در قدیم اسم ديگر داشته چنانکه بعد ذکر خواهیم نمود.

سواحل ايطاليا مثل یونان مستعد بحرپیمائی نبوده و مردم قدیم آن بحری و ملاح نشده‌اند. در جلگه‌ها و دره‌ها زارع بوده و در کوهستان گله‌داری مینمودند.

سكنهٔ ايطاليا

( کوچ‌نشینهای یونانی ) جنوب ایطالیا که از جلگه‌های پست و پشته‌ها تشكیل یافته بجانب يونان ممتد است چنانکه از منتهاالیه آن هروقت هوا صاف باشد كوهها و جزایر یونان را میتوان مشاهده نمود. سکنهٔ قدیم این ولایت موسوم به یاپیژ[۸] بوده و شاید از آن طرف دریای آدریاتیك از ولایت ایلیری[۹] آمده بودند زیرا که زبان ایشان شبیه بزبان مردم ایلیری بوده است. از مأئه هشتم یونانیها باین ناحیه کوچ کردند و در جلگه‌های حاصل‌خيز و سواحل در نقاطی که کشتی میتوانست نزديك شود قرار گرفته شهرهای مستحکم بنا نمودند و هرکدام از این شهرها دولتی[۱۰] بود که حکومتی علیحده داشت و با سایرین زد و خورد هم میکرد. مهاجرين مزبور در این ولایت همان زندگانی یونان را داشتند لكن با ثروت و وسعتی زيادتر و مقتدرترین شهرهای ایشان یکی سیباریس[۱۱] بود که به ثروت معروف است، دیگر کرتن[۱۲] که جنگجو بوده، دیگر تارانت که بندر بزرگ جنوب ايطاليا بوده است.

یونانیهای مذکور فقط جزئی از اين خاک را متصرف بودند و سكنهٔ قدیم مملکت هم در آنجا سکنی داشتند اما فقيرتر و ضعیف‌تر و تمدن ایشان هم کمتر بوده متدرجاً زبان و آداب و رسوم يونانیها را قبول کردند بطوری که تمام ایطالیای جنوبی مملکتی يونانی شد و آنرا بونان کبیر خوانده‌اند.

در طرف دریای تیرنین نیز از قدیم کوچ‌نشینهای یونانی بوده است و قدیم‌ترین آنها شهر کوم[۱۳] روی تخته کوهی آتش‌فشانی ساخته شده بود بارتفاع صد متر که بر دریا مشرف بود و در جنوب آن ولایت کامپانی واقع شده که جلگه‌ایست بسیار حاصل‌خیز چنانکه تجار کوم گندم آن ولایت را بیونان میردند و ظروف یونانی را باینجا میاوردند. ملاحان کوم در سیر دریا و دزدی بحری معروف شدند و با سفاین اتروسک[۱۴] و کارتاژ[۱۵] جنگ کردند. قدری در جنوب کوم مهاجران از همین شهر رفته اطراف خلیجی که بهترین بنادر این ساحل را دارا میباشد جند شهر جدید یونانی ساختند که یکی از آنها ناپل میباشد که بمعنی شهر جدید است. یونانیهای کامپانی آنقدر کثیرالعدد نبودند که بتوانند در وضع زندگانی سکنهٔ ولايت تصرفی بكنند و آنها در بلاد كوچک دور از ساحل منزل داشتند تا وقتیکه اتروسکها و سامنیتها[۱۶] بر ایشان غلبه کردند.

( طوائف اتروسک ) در شمال غربی شبه جزيرهٔ ايطاليا مابين جبال اپنن و دریا ولایتی است کوهستانی که جبال آن سابقاً آتش‌فشان بوده زمین آن حاصل‌خيز است و در وسط جنگلی داشته تاریک و مخوف و سواحل آن امروز پر از ریگ و دارای باتلاقهای بدهوا میباشد. سابقاً بهتر بوده و بندرهائی داشته که امروز ندارد و این ناحیه را در قدیم اتروری[۱۷] میگفتند و سکنهٔ آن که اتروسک خوانده میشدند بهیچیك از مردم مجاور شباهت نداشتند و زبان ایشان با السنهٔ سایر مردم ايطاليا تفاوت داشت. چنین معروف بود که اتروسکها از خارج بایطالیا آمده ولی معلوم نبود اصلشان از کجا بوده بهرحال مردمانی غنی و مقتدر بوده‌اند. بلاد ايشان روی کوهها بنا شده و دارای حصارهای سنگی بوده و هرکدام دولتی جداگانه بودند. تمام اراضی و ثروت مملکت متعلق به بزرگان بود و ایشان با اسلحه و حربه‌های گران‌بها بجنگ ميرفتند و ساير مردم مطيع ابشان بوده‌اند. بزرگان غالباً رئیسی داشتند که بمنزلهٔ شاه بود و او لباسی رسمی با حاشیهٔ ارغوانی داشت روی صندلی عاج می‌نشست و همراه او یساولان بودند که تبر و چوب بدست داشتند.

اتروسکها کشتیها داشتند که در سواحل سیر میکردند و مخصوصاً با کارتاژ تجارت داشتند. ملاحان در آنوقت مسلح بودند و اگر دست می‌یافتند سفاین دیگران بلكه آبادیهای ساحل را غارت میکردند و مردم را قتل کرده زنها و اطفال را باسیری برده میفروختند و این رفتار را اتروسکها مخصوصاً با یونانیها که رقیب ایشان بودند میکردند. در جنوب و شمال ولایت خودشان هم دست‌اندازی کرده آداب و رسوم خویش را آنجا منتشر میکردند و قبایل و بلاد را مطیع میساختند.

از عقاید دینی این مردم اطلاعی نداریم همینقدر میدانیم معتقد برب‌‌النوع‌ها و ربة‌النوعها بوده ارواح اموات را نيز بواسطهٔ ترسی که از شر ایشان داشتند میپرستیدند و برای خوشنود کردن ایشان انسان هم قربانی میکردند و رسم جنگهای غلامان که در روم بوده و بعد شرح خواهیم داد از آن منشأ است. اتروسكها معتقد بشیاطینی بوده که زیر زمین منزل داشتند و ارواح مردم را بعد از مرگ بدان محل میبردند و در تصاویر و نقوش ایشان دیده میشود که صورت مالك دوزخ را با شکلی مهیب ساخته و شیاطين متعدده باشكال مختلفه نيز رسم نموده‌اند.

در میان اتروسکها بعضی اشخاص غیب‌گوئی میکرده و از آینده خبر میداده و طریق غیب‌گوئی ایشان مختلف بوده است. هروقت جوانی قربانی میکردند امعاء و احشاء او را ملاحظه مینمودند و از روی بعضی آثار نقل اخبار میکردند. از روی رعد و برق هم علاماتی استخراج مینمودند اما معمول‌ترین وسایل اخبار از غيب تطیر بود باینطریق که شخص غیب‌گو رو بشمال ایستاده چوبی بدست گرفته خطوط مستقیمه در هوا رسم میکرد و مربعی تشكیل مبداد و در آن مربع نگاه میکرد اگر طیور از طرف راست آن عبور میکردند فال خير بود و اگر از سمت چپ میرفتند بفال بد میگرفت. از عقاب تطیر بخیر میکردند و جغد را شوم میدانستند. کم‌کم قواعد غيب‌گوئی را مضبوط و مدون نموده و کتب متعدده در باب پرواز طیور و رعد و برق و رسوم و اعمال مذهبی نوشته بودند.

قوم مزبور اعمال و صنایع ملل متمدنهٔ قدیم را از کارتاژیها و یونانیها فرا گرفته بودند. از کوههای اتروری و جزیرهٔ الب[۱۸] مس و آهن استخراج میكردند و اشیاء فلزی و انگشتری و گردن‌بند و سایر زیورها از طلا و نقره میساختند همچنين اثاث‌البيت و آئینه‌های فلزی و جامهای منقش. از خاک پخته نيز ظروفی میساختند که متن آن سیاه بود و نقوش قرمز داشت که غالباً تصاویر ارباب انواع و پهلوانان یونانی را ظاهر میساخت.

بلاد اتروری منظم ساخته شده دارای حصارهای سنگی و دروازه‌های طاقی و کوچه‌های مستقیم عريض سنگ‌فرش بود و برای آب آوردن بشهرها و خشك‌کردن صحراهای مرطوب قنواتی ساخته و مابین خانه‌ها هم نهرهای آب جاری میکردند.

از آثار اتروسکها چیزی که زیاد مكشوف شده مقبره‌های ایشان است. بعضی از آن مقابر دارای بنائی است از سنگ بشكل گنبد که درون آن اطاقهائی است مثل اینکه برای سکنای میت ساخته شده و نعشها پيدا كرده‌اند که در تابوتهای سنگی قرار داده و رختخوابهای مزین برای ایشان مهیا کرده بودند و اطراف آنها اسباب و پارجه و جواهر و ظروف منقش سابق‌الذکر بسیار میباشد. در و دیوار مقبره هم منقش است و تصویر بازیها و جشنها و قتل اسرا و از این قبیل چیزها را مینماید.

برای خط نوشتن اتروسکها الف بای قدیم یونانی را قبول کرده و مسکوکات ایشان هم شبیه بپولهای یونانی بوده است.

( قبايل کوهستانی ايطاليا ) در وسط جبال اپنن مملکتی است مرکب از دره‌های تنگ و کوههای کوچك و درهٔ وسیع حاصل‌خیزی از وسط آن بطرف مغرب پائین میرود. این محل امبری[۱۹] نام داشته و قومی در آن ساکن بودند زارع و چوپان موسوم به امبرین[۲۰]. شهرهای آنها كوچك و مستحکم و بالای کوههای مشرف بر دریا ساخته شده بود و میگفتند در قدیم ایشان قوم معتبری بوده که در تمام تسکان[۲۱] و درهٔ رود پو[۲۲] منتشر بوده و اقوام جديده ايشان را از آنجا رانده بودند. این قبائل زبانی حرف میزدند شبیه بزبان لاتن[۲۳] اما یك ملت نبودند و هر شهری از آنها مستقلا دولت کوچکی بود.

در جنوب امبری کوه بزرگی است که اطراف آنرا تخته سنگها مثل حصار گرفته و آن ناحیه را ابروز[۲۴] گویند و مسکن قومی سارق بوده است. قدری جلوتر بطرف مغرب رشته‌کوهی است پست‌تر و دره‌ای دارد كه رود انیو[۲۵] در آن جاری است و آن کوهستان سابين[۲۶] میباشد. در قدیم قوم سابن[۲۷] در آنجا سکنی داشتند و ایشان مردمی بودند دهقان و جنگجو و نجيب و زحمت‌کش و قانع و زبان ایشان هم شبیه به لاتن بود.

چنین معروف بود که اکثر قبائل کوهستانی ایطالیا از فروع قوم سابن بوده و سابلین[۲۸] خوانده میشده و در جبال مرکزی ایطالیا در ولایاتی که بطرف آدریاتیک واقع است منزل داشتند. ابتدا مساکن ایشان در کوهستان نزدیک جلگه بوده و بعد بخود جلگه آمده در پشته‌های کنار ساحل قرار گرفتند. اسامی بعضی از آن قبائل از اینقرار است: پیسانتن[۲۹] هیرپن[۳۰] مارس[۳۱] وستن[۳۲] هرنیک[۳۳] اک[۳۴] ولسک[۳۵].

مقتدرترین قبائل سابلین اقوام سامنیت[۳۶] بوده که در وسط اپنن در ولایتی صعب‌الوصول سکنی داشته و قومی جنگجو بوده‌اند. جوانهای ایشان چون در ولایت فقیر خویش بصعوبت زندگی میکردند رفته بعنوان سربازی خدمت مردم شهرهای آباد مینمودند. وقتیکه برمیگشتند حربه‌های قیمتی و سپرهای نقره و اشیاء نفیسه دیگر همراه میاوردند. در مأئه ششم قبل از میلاد چندین دسته از جنگجویان سامنیت در ولایت خارج توقف کرده سکنهٔ آنجا را مطیع خود نموده قبائل مخصوصه تشکیل دادند معروف باقوام لوکانین[۳۷] و بروتین[۳۸] و کامپانین[۳۹] و این کوهستانیها تقریباً مدت صد سال بر تمام جنوب ايطالیا مسلط بودند.

( قوم لاتن ) از وسط کوه اپنن رودخانه‌ای جاری است کوچك و سریع موسوم به تیبر.[۴۰] در جنوب این رود ولایت لاسيوم[۴۱] واقع است که خاکش آتش‌فشانی است و کوه آتش‌فشانی در آنجا هست موسوم بکوه البن[۴۲] که اکنون خاموش است ولی مواد آتش‌فشانی آن تمام ناحیهٔ مزبور را پوشانیده و دره و ماهور زیاد تشکیل داده است.

لاسیوم ولایتی است مرطوب. باران زیاد در آنجا میبارد و این آبها تماماً جاری نمیشود مقداری از آن بخاک فرو میرود و در تابستان بخار شده بیرون میاید و در بعضی نقاط آب جمع شده مرداب میسازد. باینواسطه آن ناحیه بدهواست و تب و نوبهٔ زیاد دارد چنانکه در قدیم در بسیاری از نقاط آن مردم ربة‌النوعی برای تب فرض کرده آنرا پرستش مینمودند که از این مرض محفوظ باشند. اما این اوقات بدهوائی آنجا زیادتر است بجهت اینکه سابقاً آبادتر بود و بسیاری از مردابها را برای زراعت خشک کرده و آب‌ها را جریان داده بودند.

سكنهٔ لاسيوم لاتن[۴۳] نام داشتند و از نژاد همان قبائل کوهستانی سابن بودند. از حیث زبان و مذهب و وضع زندگانی هم به آنها شباهت داشتند. دهقان و چوپان بودند اما بواسطهٔ مجاورت با اتروسكها و يونانيها قدری متمدن‌تر شده بودند. با الف بای بونانی خط مینوشتند، درخت زیتون و انجیر عمل میاوردند، فلزکاری میکردند، بسبک اتروسکها بنا مینمودند، شهرهای کوچک بالای تپه‌ها میساختند و هریک از شهرها واژه ناخوانا‌ داشت و مردم آن ملتی بودند و دولتی علیحده داشتند و دولت را سیته[۴۴] یا رس‌پوبلیکا[۴۵] [یعنی مال ملت] میگفتند و از قرار مذکور اقوام لاتن قریب سی دولت تشکیل داده بودند که غالباً با یکدیگر منازعه میکردند ولى دول مزبوره هر سال يكدفعه مأمورین از جانب خود تعیین مینمودند و ایشان همه بالای کوه البن جمع شده در معبدی که برای كليهٔ اقوام لاتن مشترك بود بجهت رب‌النوع موسوم به ژوپیتر لاتن[۴۶] يكک گاو قربانی میکردند.

بنا بر آنچه در این فصل مذکور شد مملكت ايطاليا قبائل مختلفه داشته که در تحت عنوان واحد درنمی‌آمدند و همان اقوامی هم که امروز ما میدانیم از يك نژاد میباشند خودشان بالنسبه بیکدیگر اجنبی بودند. زبانشان با اینکه ابتدا يک منشأ داشته تفاوت پیدا کرده بود و حرف یکدیگر را نمیفهمیدند. متمدن‌ترین آن اقوام در جنوب یونانیها بودند و در شمال اتروسكها و این هر دو قوم از خارج آمده بودند. مردم لاتن كه نزديک ساحل سکنی داشته تمدن این اجانب را اخذ کرده کم‌کم بر تمام ايطاليا مسلط شدند.


  1. Méditerranée
  2. Apennines
  3. Adriatique
  4. Tyrrhéniens
  5. Tarente
  6. Naples
  7. Alpes
  8. Iapyges
  9. Illyrie
  10. Cite
  11. Sybaris
  12. Crotone
  13. Cames
  14. Etrusques
  15. Carthage
  16. Samnites
  17. Etrurie
  18. Elbe
  19. Ombrie
  20. Ombriens
  21. Toscane
  22. Po
  23. Latin
  24. Abrozzes
  25. Anio
  26. Sabine
  27. Sabios
  28. Sabelliens
  29. Picentins
  30. Hirpins
  31. Marses
  32. Vestins
  33. Herniques
  34. Eques
  35. Volsques
  36. Samnites
  37. Lucaniens
  38. Bruttiens
  39. Campaniens
  40. Tibre
  41. Latium
  42. Albain
  43. Latins
  44. Cité
  45. Res-publica
  46. Jupitér-latin