فصل سوم
مقایسه دولت ساسانی با دولتهای قبل از آن-جهات انقراض آن
آنچه از تتبعات محققین راجع بدوره ساسانی بدست آمده همین چیزها است که در فصل دوم بطور ایجاز ذکر شد اگر یک نظر اجمالی به کلیه اوضاع و ترتیبات دولت ساسانی بیفکنیم تفاوتهای این دوره نسبت به دورههای قبل مبیّن این است این تفاوتها از دو اصل ناشی است: از مذهب رسمی و از مرکزیت دولت از حیث اصل اول دولت ساسانی از دولت هخامنشی متمایز است و از حیث هردو اصل از دولت اشکانی در دوره هخامنشی چنانکه دیدیم مرکزیت بود زیرا ولات و رؤساء قشون و سردبیران از طرف مرکز معین میشدند و اعمال ولات و کارانسها تفتیش میشد ولی مذهب زرتشت رسمیت نداشت: شاهان هخامنشی نسبت بتمام مذاهبی که در ممالک وسیعه آنها وجود داشت با نظر اغماض و تساهل مینگریستند و بالنتیجه تمام مذاهب در عرض هم بودند در دولت اشکانی نه مرکزیت وجود داشت و نه مذهب رسمی راجع بموضوع اول میدانیم که نجبای درجه اولی یا رؤساء هفت خانواده اشکانی و نیز خانوادههای قدیم دیگر حکومت ایالات را در خانوادههای خود ارثی کرده و لقب شاهی اختیار نموده بودند بنابراین هر ایالتی استقلال داخلی داشت و در مرکز هم اقتدار شاهنشاهان بواسطه مجلس سنا (بهطوریکه رومیها آن را نامیدهاند) محدود شده بود از طرف دیگر انتخاب شاهنشاه در مواقع بسیار با نظر نجبای درجه اول صورت میگرفته و در موارد اختلاف فترتهائی حاصل میشد که گاهی خیلی
