موقع صلح و چه هنگام جنگ زیرا شاهان ساسانی میگفتهاند بزرگ فرماندار زبان ماست در مذاکره با خارجه و اسلحه ما است وقتی که میخواهیم دشمن را مخذول و منکوب کنیم مشاغل دیگری نیز وجود داشت که خیلی محترم بود بعضی از آنها را مورخین اینطور ذکر کردهاند اران انبارکبذ (رئیس کل ذخیره) ارگبذ (قلعهبیگی در اوایل ولی بعد معنی دیگری داشته) عنوان رسمی وزیر اعظم وزرک فرماذار ایران و غیر ایران بود چنانکه شاه هم لقب شاهنشاه ایران و غیر ایران داشت مقصود از غیر ایران ممالک تابعه مثل هند و بین النهرین و غیره بود درست معلوم نیست که عنوان ازادان از کجا آمده تصور میکنند: وقتی که (در زمان قبل از تاریخ) ایرانیها به ممالکی که امروزه موسوم به ایران است آمدهاند برای اینکه امتیازی ما بین آنها و بومیهای اولیه باشد خود را آزاد نامیده و بعد یک قسمت از نجباء در تحت این عنوان در آمدهاند در هر حال بنا بر نوشته مورخین شکی نیست که ایرانیهائی که سواری و تیراندازی را فراگرفته بودند جزو این قسمت بشمار میآمدند اینها غالباً در ملک و زمین خودشان زندگی میکردند و در موقع جنگ برای خدمت حاضر میشدند بعضی از آزادان در دربار اقامت داشتند و بمقامات عالیه میرسیدند مثل وهریز حاکم یمن که از آزادان بود. یک عنوان دیگر هم بود که موسوم به (دهکان) است اینها در املاک و اراضی زندگی میکردند شغل عمدۀ آنان جمعآوری مالیات بود و چون اطلاعات صحیحی راجع به مالیاتهای محلی داشتند طرف احتیاج بودند. دهقان از حیث زندگی با زارع تفاوتی نداشت و لیکن از حیث تربیت و لباس و غیره متمایز و از طبقه پست نجبا محسوب میشد. دهقانان در تاریخ ایران دارای اهمیتاند زیرا از تتبع علمای اروپائی چنین برمیآید که در سلسله نجبای آریانی اینها آن حلقۀ بودند که سواد مردم را با نجباء ارتباط میدادند و صفات خوب نجباء که شجاعت اخلاقی و فتوت بود از اینها بجامعه سرایت کرده در آن نقش میبست آرتور کریس تنسن
برگه:Tarikh-e Iran-e Bastan.pdf/۲۸۹۶
ظاهر