قضاوت تاریخ دربارۀ انوشیروان
مورّخین شرقی انوشیروان را بزرگترین شاه ایران قدیم دانستهاند چنانکه امروز هم اگر در میان مردم صحبت از شاهان بزرگ ایران در گذشته به میان آید راجع به عهد قدیم اسم انوشیروان ورد زبانهاست و جهت آن معلوم است شاهانی مثل کوروش و داریوش بزرگ از خاطرها فراموش شدهاند چنانکه تا پنجاه سال قبل تاریخ شاهان هخامنشی و اشکانی را کسی در ایران نمیدانست ولی حالا که تاریخ حقیقی ایران قدیم در دسترس ما است و معرفت باوضاع و احوال ایران آن زمان تا اندازۀ شیوع یافته معلوم است که نمیتوان انوشیروان را بزرگترین شاه ایران قدیم دانست ولی در اینکه او بزرگترین شاه سلسله ساسانی بوده یا او با اردشیر اول و شاپور کبیر سه بزرگتر شاه ایران ساسانی بودهاند تردیدی نیست کلیة چنانکه تاریخ نشان میدهد بسیار نادر است که شخصی صفات سرداری را با خصایص مملکتداری جمع کرده باشد و شئونات سلاطین و سرداران بزرگ عالم از این حیث است درباره خسرو اول انوشیروان نیز میتوان گفت که صفات و خصائص مزبوره در او جمع بوده این شاهی است عادل و سخت جنگی و مدیر سردار و سائس چنانکه از کارهای او که در این فصل ذکر شده و در فصل دیگر نیز خواهد آمد این صفات او هویدا است در زمان او سلسلۀ ساسانی به اوج عظمت خود رسید و ممالک وسیع از هندوکوش تا انطاکیه و از جبال قفقاز و جیحون تا یمن میدان سواره نظام ایران گردید قشون ایران به هر طرف که رویآور شد فاتح
