مییافته. میگوئیم تقریبا، زیرا برای حدود محقّق غالباً سند نداریم، یعنی، چنانکه هرودوت ایالات جزء دولت هخامنشی را نموده، یک نویسنده یونانی یا رومی محققاً حدود دولت پارت را نشان نداده، تا بتوان آن را در ترسیم نقشه دولت پارت مبنی قرار داد. این است، که ما بهتر دانستیم از ترسیم چنین نقشهای اصلاً صرفنظر کنیم. در باب ایالات پارت باز پائینتر صحبت خواهیم داشت.
پایتخت
پایتخت دولت اشکانی، چنانکه در قسمت تاریخی گذشت، در تیسفون بود، ولی محلّ مزبور، وقتی پایتخت شد، که دولت پارت تا دجله و فرات توسعه یافت. بنابراین بالطّبع این سؤال پیش میآید، که پایتخت پارت بالاخصّ کجا بوده: یعنی قبل از تسخیر شهر صد دروازه، یا بنای دارا، مقرّ حکمرانی اشکانیان کدام شهر بود. در این باب بعضی اسم شهر اساک را برده، آن را با قوچان یا بجنورد مطابقت میدهند. برخی پایتخت قدیم پارت را شهر نسا میدانند. در باب نسا اخیراً در ترکمنستان شوروی در قریه باقر، که در میان عشقآباد و فیروزه است، کشفیّاتی رویداده، که از قرار اطّلاعاتی، که از سفارت کبرای دولت ایران در مسکو، به وزارت خارجه رسیده است، چنین است: در سه سال قبل یکی از اعضای مؤسسه علمی ترکستان، که از علمای آثار قدیمه است، در پایه سلسله کوپتداغ نزدیک قریه باقر تپّههای بزرگی از خاک ملاحظه میکند، که برحسب شکل و ترکیب خاص مورد توجّه او میشود. بعد تحقیقاتی در این محلّ بعمل آمده به حفّاری مبادرت میکنند و در اندک زمانی آثار قدیم معبد پارتیها و آلات و اسباب چندی، که مربوط به انجام مراسم دینی آنها بوده، در محلّ مزبور کشف و ثابت میگردد، که شهر نسا پایتخت قدیم دولت پارت، که بکلّی مفقود الاثر بود و علماء آثار قدیمه قرنهای متمادی در تفحّص آن بودند، در آن محلّ مدفون است. عملیّات حفّاری جدّا تعقیب شده و تا بحال قسمتی از غرفات معبد و راه زیرزمینی، که معبد را تا قصر سلطنتی مربوط میداشته و خطوط معابر عمده، از زیر خاک بیرون آمده. قطر دائره این شهر ۴ کیلومطر و نیم است،
