شرق/شماره دوم (۱۳۰۹)/جریان ادبیات در ایران کنونی
جریان ادبیات
در ایران کنونی
وقتی که بمناسبتی صحبت از ادبیات ایران میرود تصور ادبیاتی در دماغ شخص نقش میبندد که ترقیات خود را تمام کرده و مورد تقدیر هم واقعشده و اکنون فقط از لحاظ تاریخ مدنیت اهمیتی دارد
واقعاً ادبیات ایران که مراد از ادبیات دوره اسلام آن باشد در قرن چهارم و پنجم هجری بعرصه وجود آمد و در تحت تأثیر و نفوذ تصوف در قرن هفتم هجری بحد اکثر رشد و ترقی رسید و در قرن نهم بقلم معتبر و متین و محکم جامی راه خود را پیمود در چهار قرن اخیر ادبیات ایران با وجودیکه گاهی چیزهای برجسته از خود بروز داده معذلک رو بانهدام و سیر قهقرائی گذارده است همانطوریکه خود مملکت هم در این چهار قرن از ترقی عقب مانده.
این ترتیب تا اواسط قرن چهاردهم هجری و اوایل سلطنت ناصر الدین شاه ۱۲۶۷–۱۳۱۳ ادامه یافت ناصر الدین را میتوان حد فاصل بین ایران قدیم و ایران جدید نامید در این دوره رفتهرفته و پیوسته ایرانیان با مذاق و سبک اروپائی آشناشده و طبع کتب بوسیله مطابع که در اواخر قرن سیزدهم بایران راه یافته بود زیاد شد تأسیس دار الفنون در تهران اهمیت خاصی دارد. معلمین اروپائی برای تدریس رشتههای مختلف علوم از اروپا دعوت شدند. معلمین مزبور علاوه بر تدریس بترجمه کتبی که بایست در دار الفنون تدریس شود نیز اشتغال ورزیدند.
در نتیجه این اقدام عالم تازه در نظر ایرانیان آمد. روابط سیاسی ایران با ممالک و دول اروپائی باعث ازدیاد مسافرت ایرانیان بخارج و اعزام شاگرد برای تحصیل باروپا گردید. زبان فرانسه مقام اول را احراز کرد و هادی تمدن فرانسه در ایران شد و ایرانیان که میتوان آنها را فرانسوی شرق نامید آنرا حسن استقبال نمودند. در همین اوان عده بسیاری از اروپائیان نیز برای گرفتن امتیاز و تجارت بایران روی آوردند همچنین هیئتهای مذهبی از طرف آمریکا و انگلیس و فرانسه بایران آمد و هر سال دایره نفوذ خود را توسعه دادند عقاید و عادات اروپائی را در ایران منتشر ساختند
خود ایرانیان و سپس دولت از اروپائیان سرمشق گرفتند و شروع بتاسیس مدارس بسبک اروپا کردند بقسمی که انتظار چنین اقدامی از ملت از تمدن عقب افتادهای که مدتها بود از صحنه تاریخ خارج شده بود مشکل مینمود
در همین اوقات در ایران انجمنها و جمعیتهائی بمنظور تعلیم و تعلم تشکیل گردید، مثلاً «جمعیت معارف» مرام خویش را توسعه و ازدیاد مدارس ملی در تهران و ولایت قرار داد.
روزنامههائی بطبع رسید که علاوهبر اخبار مختصر قسمت عمده مندرجاتشان تحقیق و تدقیق مسائل اجتماعی بود و اشارات و شاهدهائی هم از زندگی اروپائی داشت. روزنامههای مزبوره عقیدهٔ اجتماعی را در ایران تولید کردند.
عقیده و روح ایران جدید باعث تألیفات و ترجمههای برجسته و قیمتی و ایجاد روزنامههائی گردید که مدت مدیدی در خارج بطبع میرسید و رفتهرفته مطالب آنها نیز روح جدید و شاعرانهٔ خوبی بخود گرفت
این پیشرفت برای ادبیات ایران که بنمونهها و سبک قدما محدود شده بود عنصر جدیدی محسوب گردید.
اول با تأسیس دار الفنون چیزهائی ترجمه شد که ضرورت عملی داشت:معلمین اروپائی مثل ژ. نیکلا اولین مترجم رباعیات خیام و دکتر ژ. پولاک کتب ریاضیات و تاریخ طبیعی و طب و جغرافی و غیره را که طرف احتیاج شعبه طبیعیات دار الفنون بود تدوین و ترجمه کردند. کتب مربوط بامور نظام از قبیل تعلیمات پیادهنظام و توپخانه و سنگرسازی و غیره نیز تهیه شد.
رفتهرفته نظر بازدیاد منافع و عقیدهٔ باروپای غربی و زندگانی روحانی آن تقاضای تهیه کتب مختلف گردید که مترجمین بواسطه عدم آشنائی با روحیه اروپای غربی بدون سبک مخصوصی بترجمه آنها پرداختند. تاریخ پترکبیر تألیف ولتر و تاریخ ناپلئون اول که در ایران شهرتی داشتند و کتاب حاجی بابای اصفهانی تألیف موریر که تا این اواخر در زاویهٔ فراموشی بود ترجمه شد. یکمرتبه تعلق خاطر بسیاری برمانهای فرانسوی ابراز گردید:سه تفنکدار و کنت دمونت کریستو و ملکهٔ مارگو از تألیفات الکساندردوما و بعضی کتب ژولورن و غیره ترجمه شد. ازدیاد زمانها باعث مأنوس شدن با آنها گردید و ادبیات حاضره ایران همانطوریکه این سبک در اروپا پذیرفته شده بود آنرا پذیرفت.
از تألیفات قابل توجهی که تحت تأثیر عقاید اروپائی نوشته شده کتابهای ملا عبد الرحیم طالب اف میباشد. قسمت عمدهٔ تألیفات این شخص در اطراف موضوعهای سیاسی و اجتماعی بحث میکند. کتابهای اعتماد السلطنه و میرزا ملکمخان نیز قابل توجه است و پسـ ازین راجع بآنها بحث خواهیم کرد. کتاب سفرنامهٔ ابراهیم بیک تألیف حاجی زین العابدین شهرت بسزائی یافت. کتاب مزبور تا این زمان در زاویهٔ فراموشی است و در اطراف حکومت قدیم ایران بحث میکند. اکنون ایرانیان علاقه کاملی بگذشتهٔ ایران ابراز میدارند. کتب ذیل در این موضوع ترجمه و تألیف گردیده است: تاریخ عمومی ایران، تاریخ سلطنت نادرشاه، تاریخ صفویه، تاریخ قدیم ایران و «تاریخ بیداری ایران» کتاب اخیر اثر زحمات ناظم الاسلام است که جزوههای آن هنوز بطبع میرسد و بواسطهٔ شرح و بسط خود قیمتی است. کتابهای مختلف سابق الذکر منظور و مقصود واحدی دارند و در این دوره میتوان چند نفری را نامید که بتجدد و توسعهٔ ادبیات جدید ایران خدماتی کردهاند.
یکی از اشخاص برجستهٔ عهد ناصری که بواسطهٔ سفرهای خود در اروپا دارای فکر روشنی بود محمد حسن خان اعتماد السلطنه است. مشار الیه اعیانزاده و از نوادههای مغول میباشد که وقتی در ایران سلطنت کردهاند و با قاجاریه نیز بستگی دارد. تحصیلات خود را در شعبهٔ نظام دار الفنون باتمام رسانیده تا ۱۲۸۳ مشاغل نظامی را عهدهدار بود بعد بسمت نیابت سفارت بپاریس مأمور شد و پس از بازگشت بایران مشاغل چندی را عهدهدار گردید.
مشاغل مختلف که محمد حسن خان عهدهدار بود مانع کار او در رشته ادبیات نشد.
مشار الیه دخالت و مشارکت تامی در امور «دار التألیف» داشت دائرة المعارف مشهور موسوم به «مرآت البلدان» از آثار مشار الیه و دار التألیف مزبور است ولی بدبختانه باتمام نرسید. محمد حسن خان در روزنامههائی که تحتنظر او بود چیز مینوشت و سفرنامهٔ شاه را موقعی که بکربلا مشرف میشد تدوین و تنظیم میساخت و غیر مستقیم در طبع پارهای کتب مفید و خوب که بعالم مطبوعات داده شد ابراز نفوذ کرده است. مشار الیه در موضوعهای مختلف قلمفرسائی کرده گاهی به ترجمه نیز متوسلشده ولی بمسائل جغرافیائی و تاریخی و علم الاثار و سکهشناسی اهمیت زیادی میداد. جغرافی مشروح ایالات و ولایات و شهرها و دهات ایران که در آن بمدارک تاریخی استناد جسته و تاریخ شهر مشهد و وقایع دورهٔ سلطنتی ناصر الدین شاه و شرح بزرگان آنعصر را که نگاشته شاهد خدمات برجسته ایست که با ادبیات ایران کرده است. آشنائی محمد حسنخان با زبانها و ادبیات اروپائیـ نظر مخصوصی در موضوع تاریخنویسی و استفادهٔ از منابع و مدارک تاریخی در او تولید کرد که مشار الیه را از سایر مورخین ایرانی متمایز کرده و پیشوای طریقهٔ علمی اروپائی در ایرانش میسازد.
میرزا ملکمخان ناظم الدوله پسر یکی از ارامنهٔ جلفانی اصفهان بود در سال ۱۲۴۶ در اصفهان متولد شد و مذهب اسلام را قبول کرد. مشار الیه بواسطهٔ مراقبت و زحمات فوق العادهٔ پدرش مقدمات علمی را فراگرفت و برای تکمیل معلومات بپاریس اعزام گردید. معلومات متوسطه و عالیه را در آنجا فراگرفت و در رشتهٔ حقوق علاقهٔ خاصی ابراز میداشت. پس از بازگشت بایران بسمت مترجمی مخصوص شاه انتخاب شد و بواسطهٔ جلب اطمینان دربار از جریان سیاست مطلع بود. وقتیکه فرخخان امین الدوله بسفارت به اروپا میرفت میرزا ملکمخان بسمت مستشاری همراه او رفت و موفق بگردش و بازدید قسمت اعظم اروپا شد و بامریکا رفت و در عقد قرارداد مودت و تجارت سهیم بود.
آشنائی با تمدن غربی در مغز میرزا ملکمخان تأثیر محو ناشدنی بخشید و بهمین مناسبت هم مشار الیه خواهان اصلاحات بود. نفوذ ملکمخان بالاخره باعث پارهء اصلاحات از قبیل تأسیس تلگراف گردید.