شرح حال رجال ایران/امیرخان سردار
امیرخان امیرخان سردار پسر فتحعلیخان دولوی قاجار از بزرگان قاجاریه و خالوی عباس میرزا نائبالسلطنه و دارای تهور و دلیری بوده و در جنگهای نواحی قفقاز از سرکردگان و رؤساء سپاه ایران بوده است. در سال ۱۲۳۲ هـ.ق. که اکراد بلباس تجاوزاتی بحدود رضائیه نموده و صدماتی باهالی آنجا وارد آورده بودند نائبالسلطنه عباس میرزا در این سال امیر خان سردار را مأمور قلع و قمع آنان نمود او با عدهای از سپاهیان بآن صفحات رفته با اکراد جنگ کرد و آنان را مغلوب و متواری نمود و اکراد بلباس ناگزیر شده بجاهای اولیه خود یعنی خاک عثمانی معاودت نمایند. در سال ۱۲۳۸ هـ.ق. که اکراد عثمانی دوباره بخاک ایران آمده بحدود سلماس تجاوزاتی کرده بودند عباس میرزا نائبالسلطنه یوسف خان سپهدار گرجی را با افواج بهادران و ینگی مسلمان برای دفع آنان بآن حدود روانه نمود پس از قلع و قمع اکراد نائبالسلطنه در همین سال امیرخان سردار را بسمت حکومت و فرماندهی قوای خوی و توابع آن و کردستان تعیین نمود. در سال ۱۲۴۲ هـ.ق. در جنگ روس و ایران (۱۲۴۱ - ۱۲۴۳ هـ.ق.) که گنجه بتصرف قوای ایران درآمد امیر خان سردار و جمعی دیگر از سرکردگان (عبدالله خان دماوندی و نظرعلیخان مرندی) مأمور نگهداری شهر مزبور شدند در این هنگام مدداوف از سرداران معتبر روس به پس گرفتن گنجه مأمور شد. امیرخان سردار با محمد میرزا (محمد شاه) برای جلوگیری از پیشآمد او بجلویش شتافتند و زد و خورد شدیدی روی داد امیر خان سردار در این جنگ کشته شد و پادگان گنجه که عبارت بودند از دستجات خواجهوند و عبدالملکی پس از این قضیه در مقابل هجوم مدداوف تاب مقاومت نیاورده گنجه را تخلیه کردند و شهر بتصرف لشکر روس در آمد. جی فولر[۱] در کتاب سه سال در ایران تألیف خود راجع به امیر خان سردار چنین گوید: «پس از اینکه عباس میرزا نائبالسلطنه در جنگ دوم روس و ایران در سال ۱۲۴۱ هـ.ق. قلعه شوشی را متصرف شد و امیر خان سردار او را بهمراه محمد میرزا فرزند ارشد خود با ده هزار سپاهی در سال ۱۲۴۲ هـ. ق. برای فتح گنجه و تفلیس روانه نمود این عده با لشکری از روسها بفرماندهی ژنرال مدداوف که از حیث قوه وعده چند برابر ایشان بود روبرو شدند و بالمره تار و مار گشتند و امیرخان سردار در این جنگ کشته شد و این لشکرکشی یکی از اشتباهات بزرگ عباس میرزا بود.[۲] بعدها نام امیر خان سردار لقب شد و خیلی از اشخاص ملقب بلقب مزبور گردیدند از آن جمله وجیهالله میرزا سیفالملک که بعدها ملقب به سپهسالار اعظم شد و همچنین پسرش نصرتالله میرزا سیفالملک که بعد ملقب بامیر اعظم گردید مدتی لقب امیرخان سرداری داشتند. امیر خان سردار قاجار دولو دارای چند فرزند بوده که مهمترین آنان: نصرالله خان سرکشیکچیباشی است که در سال ۱۲۵۷ هـ.ق. والی فارس شد و انتظامات و امنیتی بآنحدود داد و پس از چهار ماه که از حکومتش گذشت بمرض غش در شیراز در گذشت – میرزا محمد خان سپهسالار اعظم که در ذیحجه سال ۱۲۸۳ هـ.ق. والی خراسان شد و ناصرالدین شاه در ۱۷ صفر در سال ۱۲۸۴ هـ.ق. در مشهد مسموماً او را کشت – مرتضی خان شهابالدوله که در سال ۱۳۰۷ هـ. ق در تهران در گذشت.
- ↑ G. Fowler
- ↑ شهر شوشی، شیشه و یا پناهآباد حکومتنشین ولایت قراباغ محلی است که آغا محمد خان مؤسس سلسله قاجاریه در تاریخ ۲۱ ذیحجه ۱۲۱۱ هـ.ق. پس از تصرف آن سه روز بعد در آنجا بدست نوکران خاص خود کشته شد و در سال ۱۲۱۹ هـ.ق. در سلطنت فتحعلیشاه قاجار که ابراهیم خلیل خان جوانشیر نسبت بایران دولت متبوع خود یاغی شده بود دولت روس را بتصرف شهر دعوت کرد و از این تاریخ شهر مزبور بتصرف روسها در آمد.