راهنما:پانوشت‌ها و پی‌نوشت‌ها

مقدمه‌ای بر شیوهٔ نمایش در ویکی‌نبشته

ویکی‌نبشتهٔ فارسی آثار بسیاری دارد که دارای پانوشت یا پی‌نوشت هستند؛ مواردی که معمولاً با نام «ارجاع» نیز شناخته می‌شوند. این اثر می‌تواند کتاب، سند، بیانیهٔ مطبوعاتی یا هر یک از انواع بسیار دیگر آثار موجود باشد، و در همهٔ آن‌ها می‌توان این یادداشت‌ها را یافت؛ آن هم در قالب سبک‌های گوناگونی که ناشران در طول دوران‌های مختلف برای جایگذاری، سبک، یا نمایش این یادداشت‌ها در اثر منتشرشده به‌کار برده‌اند. از این رو، هم‌سو با رهنمود کلی ویکی‌نبشته:شیوه‌نامه ما، شیوه‌ای عمومی برای نمایش یادداشت‌ها در آثارمان وجود دارد.

ویکی‌نبشته به انتشار این یادداشت‌ها همان‌گونه که در اثر اصلی آمده‌اند پایبند می‌ماند؛ با این حال، به دلیل دگرگونیِ این آثار هنگام انتقال به وب، و همچنین پلتفرم مدیاویکی که استفاده می‌کنیم، پانوشت‌ها را بر اساس هر صفحه از اثر اصلی نمایش نمی‌دهیم. در عوض، ویکی‌نبشته می‌کوشد این یادداشت‌ها را در پایان صفحات ارائه‌شده -یعنی در پایان اثر یا زیرصفحهٔ اثر- به‌صورت پی‌نوشت نمایش دهد. به‌عنوان بخشی از این رویکرد، و بر پایهٔ تجربهٔ خود، هم نیاز و هم تمایلی برای یکسان‌سازی شیوهٔ نمایش پی‌نوشت‌ها وجود دارد، به‌جای آنکه سبک‌های به‌کاررفته توسط هر ناشر در زمان انتشار اصلی اثر بازتولید شود.

اگر در اثری تنها از نمادهای ویژهٔ متعلق به یک مجموعه‌نماد استفاده شده باشد، شیوهٔ مرسوم در ویکی‌نبشته این است که در عوض از شماره‌های ترتیبی استفاده شود.

انواع پانوشت

در صنعت نشر، شیوه‌های گوناگونی برای چاپ یادداشت‌ها وجود داشته و همچنان دارد: یا به‌صورت یادداشت در پایین صفحه، یا گردآوری‌شده در پایان یک فصل یا بخش. گاهی نیز همهٔ یادداشت‌ها به‌صورت فهرستی در پایان کتاب گردآوری می‌شوند.

پانوشت‌ها اغلب با شماره یا نمادهای تایپوگرافیک مشخص می‌شوند: مانند نماد بخش §، پیلکرو یا نشان پاراگراف ¶، خنجر یگانه و دوگانه † ‡، و ستاره *.

افزودن پانوشت‌ها

در ویکی‌نبشته، همهٔ پانوشت‌ها باید با برچسب‌های <ref> پیاده‌سازی شوند. این موارد را می‌توان با برچسب دیگری در پایین صفحه به‌طور خودکار گردآوری و فهرست کرد: یا با <references/>‏، {{reflist}} یا {{smallrefs}}.

پانوشت‌ها

به‌جای گذاشتن متن پانوشت در پایین صفحه، باید آن را بلافاصله پس از متن دارای نشانگر (یعنی همان‌جایی که نشانگر یادداشت در متن قرار دارد) و درون برچسب‌های <ref> ... </ref> جای داد.

برای نمونه، اگر صفحهٔ چاپی حاوی متن زیر باشد:

And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.⁴

که پانوشت همراه آن در پایین صفحه چنین است:

⁴ Revue des Deux Mondes, February 15, 1872.

هنگام تبدیل این متن به ویکی‌متن در حین نمونه‌خوانی، باید به این شکل باشد:

And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.<ref>''Revue des Deux Mondes'', February 15, 1872.</ref>

پس از ذخیره شدن، این متن به این شکل نمایش داده خواهد شد:

And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.^[۱]

برای آگاهی بیشتر: این نمونه بر پایهٔ Page:Popular Science Monthly Volume 1.djvu/13 است؛ که می‌توان آن را بخشی از «The Study of Sociology I» دانست، مقاله‌ای که در مهٔ ۱۸۷۲ در Popular Science Monthly منتشر شده است.

نمایش پانوشت‌ها

ساده‌ترین راه برای نمایش پانوشت‌ها استفاده از برچسب <references/> است. این برچسب باید در این مکان‌ها قرار گیرد:

1. در پایین صفحه، در فضای نام اصلی، بلافاصله پس از متن تراگنجانی‌شده و پیش از رده‌ها و دیگر موارد پسایند.
2. در فیلد «پسایند» هر صفحه‌ای در فضای نام برگه که حاوی پانوشت است. به‌طور پیش‌فرض، همهٔ صفحات فهرست این پسایند را به‌طور خودکار اضافه می‌کنند، اما این مورد را می‌توان به‌صورت دستی در صفحهٔ فهرست لغو کرد.

این برچسب به‌طور خودکار فهرستی شماره‌گذاری‌شده از همهٔ مواردِ درون برچسب‌های <ref> در صفحه می‌سازد. فرقی نمی‌کند که متنِ دارای برچسب مستقیماً از طریق ویرایش در صفحه نوشته شده باشد یا از فضای نام برگه تراگنجانی شده باشد. این فهرست بر پایهٔ ترتیبی که پانوشت‌ها در صفحه قرار دارند مرتب می‌شود (یعنی نخستین پانوشت شمارهٔ ۱، دومین پانوشت شمارهٔ ۲ و به همین ترتیب).

با استفاده از نمونهٔ بالا:

ویکی‌متن	<references/>
نمایش	Revue des Deux Mondes, February 15, 1872.

همچنین، به‌جای برچسب <references/>، می‌توان از یکی از الگوهای زیر استفاده کرد:

• {{reflist}}
• {{smallrefs}}

پی‌نوشت‌ها

اگر اثر اصلی، یادداشت‌ها را در پایان بخش یا فصل قرار داده باشد و کل آن بخش یا فصل در یک زیرصفحهٔ واحد در فضای نام اصلی تراگنجانی شود: از روشی که در بالا شرح داده شد استفاده کنید.

اگر اثر اصلی یادداشت‌ها را در بخشی جداگانه قرار داده باشد -برای نمونه، با گردآوردن همهٔ پانوشت‌های همهٔ فصل‌ها در یک بخش یا پیوست در انتهای کتاب- یکی از این دو راه را انتخاب کنید:

1. قالب‌بندی اثر اصلی را نادیده بگیرید و همهٔ پانوشت‌ها را، همان‌گونه که در روش بالا شرح داده شد، در پایین بخش یا فصل بیاورید.
2. یک زیرصفحهٔ جداگانه برای بخش پی‌نوشت‌ها بسازید. برای دیدن روش‌های ممکن جهت پیونددادن میان نشانگر یادداشت و خودِ پانوشت، به بخش روش‌های جایگزین مراجعه کنید.

در برخی موارد می‌توان با استفاده از قابلیت پیشرفته‌ای که در ادامه، در بخش #پانوشت‌هایی که پس از شکست صفحه ادامه می‌یابند، شرح داده شده، پی‌نوشت‌ها را به پانوشت تبدیل کرد.

پیشرفته

پانوشت‌هایی که پس از شکست صفحه ادامه می‌یابند

همچنین ببینید: راهنما:قطع صفحه‌ها

در برخی آثار، پانوشت‌ها ممکن است به صفحهٔ بعد و، در برخی موارد، به یک یا چند صفحهٔ پس از آن نیز ادامه یابند. هنگام نمونه‌خوانی جداگانهٔ صفحات در فضای نام برگه، مدیریت این حالت با روش سادهٔ شرح داده‌شده در بالا ممکن نخواهد بود.

هنگام استفاده از برچسب‌های <ref> برای بخش نخست پانوشت، پارامتر «name» را اضافه کنید. نامی که استفاده می‌شود را می‌توان به دلخواه هر نمونه‌خوان انتخاب کرد، اما بهترین شیوه استفاده از شمارهٔ صفحه است.

بخش‌های دیگر پانوشت باید از پارامتر «follow» با همان نام استفاده کنند. جایگاه این متن برای پانوشت اهمیتی ندارد، اما افزودن آن به پایین صفحه -یعنی جایی که پانوشت معمولاً در آن قرار می‌گیرد- بدیهی‌ترین جایگاه است. اطمینان حاصل کنید که این بخش، جزئی از صفحه‌ای است که همراه با بقیهٔ پانوشت تراگنجانی خواهد شد: یعنی نه در سرآیند یا پسایند برگه، نه درون برچسب‌های <noinclude>، و -در صورت استفاده از تراگنجانی بخشی- در همان بخشی که بقیهٔ پانوشت در آن قرار دارد (تا همهٔ بخش‌ها در یک صفحهٔ واحد در فضای نام اصلی تراگنجانی شوند).

برای نمونه، اگر پانوشت «Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa.» در صفحهٔ ۵۱ به «Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer» و در صفحهٔ ۵۲ به «adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa.» تقسیم شده باشد:

بخش نخست باید به این شکل نوشته شود:

<ref name="p51">Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer</ref>

بخش دوم باید به این شکل نوشته شود:

<ref follow="p51">adipiscing elit. Aenean commodo ligula eget dolor. Aenean massa.</ref>

این بخش‌های جداگانه توسط برچسب <references/>، یا الگوی معادل آن، در فضای نام اصلی به‌هم پیوند می‌خورند.

همین روش را می‌توان برای پانوشتی که در سه صفحه ادامه دارد نیز به‌کار برد. برای نمونه به Page:Principles_of_Political_Economy_Vol_1.djvu/129 و صفحات پس از آن نگاه کنید. و این نمایی از آن در فضای نام اصلی است: Principles of Political Economy (J.S. Mill, 1871), vol. 1/Book I, Chapter V.

از همین روش می‌توان برای تبدیل پی‌نوشت‌ها به پانوشت نیز استفاده کرد. برای نمونه، یادداشت [1] در Page:Medivalhymnsand00nealgoog.djvu/25 (صفحهٔ ۱) به یادداشتی در Page:Medivalhymnsand00nealgoog.djvu/28 (صفحهٔ ۴) ارجاع می‌دهد. هنگامی‌که این صفحات تراگنجانی می‌شوند، پی‌نوشت به پانوشتِ جایگزین متصل می‌شود، همان‌گونه که در Mediaeval Hymns and Sequences/Pange lingua gloriosi (Fortunatus) دیده می‌شود.

پاراگراف‌ها در پانوشت‌ها

برخی منابع پانوشت‌هایی دارند که شامل چند پاراگراف می‌شوند، و متن درون برچسب‌های <ref> در حال حاضر از این ویژگی، برخلاف متن معمولی، پشتیبانی نمی‌کند.

برای نمونه:

Lorem<ref>نمونه پاراگراف پانوشت ۱.

نمونه پاراگراف پانوشت ۲.

نمونه پاراگراف پانوشت ۳.</ref>

<references />

به این شکل نمایش داده خواهد شد:

Lorem^[۱]

1. نمونه پاراگراف پانوشت ۱. نمونه پاراگراف پانوشت ۲. نمونه پاراگراف پانوشت ۳.

اگرچه می‌توان از برچسب‌های <br/> یا <p></p> برای جدا کردن پاراگراف‌ها استفاده کرد، این روش‌ها همیشه هنگام برون‌بری به قالب‌های پی‌دی‌اف یا کتاب الکترونیکی به‌خوبی کار نمی‌کنند. در عوض، میان پاراگراف‌ها از {{Paragraph break}} (یا میان‌برهای آن {{pbr}} / {{parabr}}) استفاده کنید.

برای نمونه:

Lorem<ref>نمونه پاراگراف پانوشت ۱.
{{paragraph break}}
نمونه پاراگراف پانوشت ۲.
{{paragraph break}}
نمونه پاراگراف پانوشت ۳.</ref>

<references />

به این شکل نمایش داده خواهد شد:

Lorem^[۱]

1. نمونه پاراگراف پانوشت ۱.

   نمونه پاراگراف پانوشت ۲.

   نمونه پاراگراف پانوشت ۳.

پانوشت‌های گروه‌بندی‌شده

گاهی لازم است پانوشت‌ها را به بخش‌های گوناگون تقسیم کرد. ممکن است پانوشت‌های گوناگون در بیش از یک جا فهرست شوند، یا انواع مختلفی از پانوشت وجود داشته باشد که هرکدام فهرست جداگانهٔ خود را در پایان دارند. در این موارد، باید مجموعه‌های گوناگون پانوشت را گروه‌بندی کرد.

هنگام استفاده از برچسب‌های <ref> پارامتر «group» را اضافه کنید. نام گروه مورد استفاده را می‌توان به دلخواه هر نمونه‌خوان انتخاب کرد، اما توجه داشته باشید که این نام به‌عنوان بخشی از نشانگر عددیِ پانوشت، روی صفحه نمایان خواهد بود. همهٔ برچسب‌های یک گروه مشخص باید پارامتر «group» یکسانی داشته باشند.

هر برچسب <references/> نیز باید همان پارامتر «group» را داشته باشد. هر برچسب تنها پانوشت‌هایی را فهرست می‌کند که همان نام گروه را دارند.

برای نمونه:

Lorem<ref group="A">Foo</ref>

Ispum<ref group="B">Bar</ref>
Dolar<ref group="A">Baz</ref>

گروه «A»‏: <references group="A" />

گروه «B»‏: <references group="B" />

به این شکل نمایش داده خواهد شد:

Lorem^{[A ۱]}

Ipsum^{[B ۱]}
Dolar^{[A ۲]}

گروه «A»:

1. Foo
2. Baz

گروه «B»:

1. Bar

پانوشت‌های تودرتو

محدودیت شناخته‌شده‌ای در مدیاویکی وجود دارد که باعث می‌شود برخی برچسب‌ها مانند <ref> به‌صورت خطی و نه سلسله‌مراتبی تجزیه (parse) شوند؛ این موضوع به ساختارهایی مانند نمونهٔ زیر می‌انجامد:

This is a basic<ref>Not<ref>Here is an opportunity for a really bad pun.</ref> the computer language!</ref> statement.<references/>

که به‌طور غیرمنتظره‌ای نتیجهٔ زیر را در پی دارد…

This is a basic the computer language!</ref> statement.

…این اتفاق از آنجا رخ می‌دهد که تجزیه‌گر (parser) می‌کوشد نخستین رخداد </ref> را به نخستین رخداد <ref> پیوند دهد، به‌جای آنکه آن را به درونی‌ترین رخداد پیوند بزند، و پس از آن معمولاً به‌طور کامل دچار سردرگمی می‌شود.

در چنین مواردی، می‌توان از الگوی {{refn}} استفاده کرد. همین دنباله را می‌توان این‌گونه بازنویسی کرد:

This is a basic{{refn|Not<ref>Here is an opportunity for a really bad pun.</ref> the computer language!}} statement.<references/>

که نتیجه‌ای نزدیک‌تر به آنچه انتظار می‌رود پدید می‌آورد:

This is a basic^[۲] statement.

1. Here is an opportunity for a really bad pun.
2. Not^[۱] the computer language!

—اما متأسفانه، پانوشت‌ها هنوز نسبت به روند معمولِ موردانتظار «نامرتب» هستند.

برای رفع این مشکل، می‌توان پارامترهای name و follow را به همراه {{refn}} به این شکل به‌کار برد:

This is a basic{{refn|name=dummy}}{{refn|Not<ref>Here is an opportunity for a really bad pun.</ref> the computer language!|follow=dummy}} statement. <references/>

نتیجهٔ این کار چنین می‌شود:

This is a basic^[۱] statement.

1. Not^[۲] the computer language!
2. Here is an opportunity for a really bad pun.

همچنین می‌توان این روش را برای پانوشت‌های گروه‌بندی‌شدهٔ تودرتو نیز به‌کار برد:

This is a basic{{refn|Not<ref group="B">Here is an opportunity for a really bad pun.</ref> the computer language!|group="A"}} statement.
Group "A": <references group="A" />

Group "B": <references group="B" />

این کدنویسی جدید نتیجهٔ زیر را در پی دارد:

This is a basic^{[A ۱]} statement. Group "A":

1. Not^{[B ۱]} the computer language!

Group "B":

1. Here is an opportunity for a really bad pun.

چند ارجاع که به یک پانوشت اشاره می‌کنند

گاهی دو یا چند ارجاع ممکن است به یک پانوشت اشاره کنند، برای نمونه.

متن	این یک ارجاع است[۱] و این هم ارجاع دیگری است[۱] که به همان پانوشت اشاره می‌کند. این هم یکی دیگر است[۱]
پانوشت	این همان پانوشتی است که از طریق سه نشانهٔ ارجاع گوناگون قابل دسترسی است

این کار با استفاده از پارامتر «name» انجام می‌شود. به نخستین ارجاع یک نام یکتا بدهید؛ در نمونهٔ ما این نام ref است، و هر ارجاع بعدی که به همان پانوشت اشاره می‌کند، در هر جایی که می‌خواهید ارجاع نمایش داده شود، با برچسب <ref name= /> مشخص می‌شود. در نمونهٔ ما این <ref name=ref /> است

این یک ارجاع است<ref name=ref>این همان پانوشتی است که از طریق سه نشانهٔ ارجاع گوناگون قابل دسترسی است</ref> و این هم ارجاع دیگری است<ref name=ref /> که به همان پانوشت اشاره می‌کند. این هم یکی دیگر است<ref name=ref />

چند صفحه که به یک پانوشت ارجاع می‌دهند

این راه‌حل تنها روی صفحاتی کار می‌کند که در فضای نام اصلی با هم تراگنجانی می‌شوند.

گاهی یک صفحه به پانوشتی که در صفحهٔ دیگری، پیش‌تر در اثر، قرار دارد ارجاع می‌دهد. در ادامه راه‌حلی می‌آید که باعث می‌شود هم صفحات و هم کل سند تراگنجانی‌شده درست به‌نظر برسند:

صفحهٔ حاوی پانوشت

صفحه‌ای که پانوشت در آن قرار دارد باید ارجاع را نام‌گذاری کند. نمونه:

این صفحه برای نخستین‌بار به این پانوشت ارجاع می‌دهد.<ref name="name-of-the-ref">این همان پانوشتی است که چندین صفحه به آن ارجاع می‌دهند.</ref>

صفحهٔ دیگری که به این پانوشت ارجاع می‌دهد

در بدنهٔ صفحه، ارجاع باید تنها با نام آن مشخص شود. نمونه:

صفحهٔ دیگری که به این پانوشت ارجاع می‌دهد باید تنها نام آن را در بدنهٔ متن بیاورد.<ref name="name-of-the-ref" />

در پسایند صفحه، بسته به این‌که کدام قالب ارجاع در جای دیگری از اثر استفاده شده است، یکی از گزینه‌های زیر باید بیاید:

با <references />: <references> <ref name="name-of-the-ref">این همان پانوشتی است که چندین صفحه به آن ارجاع می‌دهند.</ref> </references>

با {{smallrefs}}: {{smallrefs|refx= <ref name="name-of-the-ref">این همان پانوشتی است که چندین صفحه به آن ارجاع می‌دهند.</ref> }}

با {{reflist}}: {{reflist|refs= <ref name="name-of-the-ref">این همان پانوشتی است که چندین صفحه به آن ارجاع می‌دهند.</ref> }}

برای دیدن نمونهٔ عملی به Page:Oregon Historical Quarterly vol. 4.djvu/35 و Page:Oregon Historical Quarterly vol. 4.djvu/38 مراجعه کنید.

روش‌های جایگزین

دستورالعمل‌های پیشین، بهترین شیوه برای تولید پانوشت در ویکی‌نبشته هستند. با این حال، در برخی موارد نادر ممکن است استفاده از یکی از روش‌های زیر مناسب‌تر باشد.

الگوهای Ref و Note

نشانگر ارجاع را می‌توان با الگوی {{Ref}} جایگزین کرد، و متن متناظرِ آن، پس از الگوی {{Note}} می‌آید. این روش کنترل بیشتری به نمونه‌خوان برای تعیین جایگاه پانوشت می‌دهد، اما این کاستیِ جدی را دارد که هنگام تراگنجانی به فضای نام اصلی، امکان گروه‌بندی پانوشت‌ها وجود ندارد.

با استفاده از نمونهٔ بالا، متن اصلی به این شکل نوشته خواهد شد:

And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.{{ref|4}}

پانوشت به این شکل نوشته خواهد شد:

{{sup|4}} {{note|4}} ''Revue des Deux Mondes'', February 15, 1872.

نتیجه چنین خواهد بود:

متن	And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.[4]
پانوشت	4 ↑  Revue des Deux Mondes, February 15, 1872.

هنگام استفاده از این روش، مهم است که رقم یا نماد مناسب را پیش از پانوشت بیاورید. این کار باعث می‌شود در صورتی که یادداشت از روی نسخهٔ چاپی خوانده شود -و نه از روی صفحه‌نمایش- بتوان آن را پیدا کرد.

پی‌نوشت‌ها با لنگر

اگر اثر اصلی پی‌نوشت‌ها را در انتهای کتاب (یا هر نشریهٔ دیگر) داشته باشد، گاهی مناسب‌تر است که همهٔ پانوشت‌ها در یک زیرصفحهٔ ویژه فهرست شوند. در حالت ایده‌آل، این زیرصفحه باید بخش پی‌نوشت‌ها را از روی اسکن اثر اصلی تراگنجانی کند.

برای ساخت پیوند از نشانگر در متن به پانوشت، می‌توان از ویکی‌پیوند و لنگر استفاده کرد. نشانگر باید ویکی‌پیوندی در قالبی مانند [[My book/endnotes#footnote4]] باشد. پیش از پانوشت نیز باید الگوی {{anchor}} بیاید.

اگر نمونهٔ پیشین به همین شکل بود، با پانوشت در بخشی دیگر، متن این‌گونه ظاهر می‌شد:

And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.{{sup|[[راهنما:پانوشت‌ها و پی‌نوشت‌ها#footnote4|4]]}}

گرچه، به‌جای این صفحهٔ راهنما، ویکی‌پیوند بیشتر شبیه [[The Study of Sociology I/Endnotes#footnote4|4]] خواهد بود.

پانوشت به این شکل نوشته خواهد شد:

{{anchor|footnote4}}{{sup|4}} ''Revue des Deux Mondes'', February 15, 1872.

نتیجه این خواهد بود:

متن	And here it is doubtless thought by some, as it is in France by M. de Lagevenais, that Government, by supplying good music, should exclude the bad, such as that of Offenbach.4
پی‌نوشت	4 Revue des Deux Mondes, February 15, 1872.

همچنین ببینید

• Template:Authority reference برای گنجاندن پی‌نوشت‌ها در بخش‌های سازندهٔ یک اثر تولیدشده.
• افزونهٔ Cite در مدیاویکی، منبع اصلی برچسب‌های <ref>.
• Help:Footnotes در ویکی‌پدیا، جایی که همین سامانه برای ساخت فهرست ارجاع‌ها به‌کار می‌رود.