میدان عمومی می ایستاد و دادخواهان باورجوع میکردند . حتی از کسانی که بیشتر اوقات خود را در جنگها میگذراندند مانند محمود غزنوی توجه بعدالت را نقل کرده اند. وزیران بزرگ ایران مانند ابو الفضل بلعمى وعميد الملك كندرى و نظام الملك طوسی درین زمینه توجه خاصی داشته اند. سخن سرایان بزرگ ایران همه در آثار خود پادشاهان و کارگشایان را بداد گستری تشویق کرده اند و حتی پادشاهان مغول را که بیگانه بوده اند بدین کار برانگیخته اند در زمان صفویه سازمان وسیعی در ایران بوده و روحانیان را بدرجات و مناصب چند تقسیم کرده بودند و در هر ناحيه يك عده قاضی و مفتی مأمور رسیدگی بنیازمندیهای مردم و رفع ظلم و بیداد بودند. پس از ضعف صفویه در دورۀ آشفتگی که نزديك دویست سال کشید کم کم این اصول قدیمی متروک شد و روحانیان از اختیارات خود بهره جویی کردند و همۀ کوشش خود را بجلب نفع خود متوجه ساختند و احكام ناسخ و منسوخ و تجاوز بحقوق مردم دامنه وسیع یافت و کار بجایی یافت و کار بجایی رسید که پیش از دوره مشروطیت اگر هم از دستبرد کارگزاران دیوان چیزی برای مردم میماند تازه دستخوش آز و طمع روحانیان بود که قوه قضایی را در دست داشتند چنانکه سبب عمده انقلاب ۱۳۲۴ قمری و جنبش مشروطیت این بود که مردم از گوشه و کنار عدالت میخواستند و در گام بهیچ وجه نامی از مشروطیت نبود و چنانکه پیش ازین اشارت رفت مردم عدالت خانه میخواستند و همه درین درخواست هم آهنگ بودند د نخست در دوره مشروطیت دادگستری بسیار ناقص تشکیل داده بودند و در ظاهر محاکم اما و دادگاههایی بود در حقیقت عدالتی در میان نبود چه اولا عدلیه را نتوانسته بودند از نفوذ روحانیان نجات دهند و عده ای از همانها را بعنوان قاضی بر کرسی نشانده بودند و حتی در مجلس اول قانونی گذرانده بودند که پنج تن از علمای طراز اول »
۵۹
