سی سال سرزمین خوزستان تابع حکومت مرکزی شد . پس از آن واقعه متوجه سرزمین گیلان و رفع غائله جنگلیان شدند زیرا که از اواسط جنگ جهانی اول و مقارن انقلاب روسیه میرزا كوچك خان در گیلان گروهی را مسلح کرده و تدریجاً سراسر آن ناحیه را فرمان بردار خود کرده و رابطه آن سرزمین با تهران مدتها گسیخته بود و جنگلیان حکومت مستقلی تشکیل داده و کم کم شهر رشت را نیز گرفته بودند و سپس در آنجا حکومت انقلابی و شوروی باوزارت خانه های مستقل تشکیل داده بودند و نزديك بهفت سال این ناحیه از ایران پیوسته در حال پریشانی و آشفتگی بود و چنانکه پیش ازین اشاره رفت حتی سرحد خود را در منجیل ر آغاز خاک گیلان معین کرده بودند و رفت و آمد مردم بسته باجازۀ ایشان بود . پریشانی این ناحیه بجایی رسید که چون حکومت انقلابی در رشت بکار آغاز کرد جمعی کثیر از مردم گیلان بقزوین و تهران مهاجرت کردند و با کمال پریشانی و سرس گردانی از زادگاه خود دور شدند و حتی عده ای پیاده این راه دراز را تا تهران پیمودند و حکومت انقلابی دارایی ایشان را ضبط کرد شاهنشاه فرماندهی سپاهیانی را که مأمور آرامش گیلان شده بودند خود بعهده گرفت و در اندک مدتی این فتنه در نیز فرونشست . سپس با منیت آذربایجان همت گماشتند زیرا که در آن ایالت از دیرباز پیشامدهای ناگوار روی میداد و پس از اعلان مشروطیت دیگر آذربایجان روز خوش ندید . چندی شاهدونها وصمدخان شجاع الدوله در تبریز فرمانروایی کرده بودند و سپاهیان روسیه نساری بیهانه حفظ منافع اتباع خود در نواحی مختلف آن سر زمین جای گرفتند و از کشتار کسانیکه ایشان را مخالف خود می دانستند نیز دریغ نداشتند سپس در جنگ جهانی اول طوایف مختلف ترك و كرد و آسوری و لشکریان روسیه و عثمانی در نواحی مختلف آذربایجان در زد و خورد بودند و از آن جمله هر يك بنوبت
٣٤
