نبودند دولت ایران برای اداره کردن گمرک های خود می بایست بمستشاران بلژیکی که طرف اعتماد دول بیگانه بودند متوسل شود حتی نوز نام بلژیکی رئیس کل گمرک ایران بمقام و زارت رسید و عنوان و زیر گمرکات ، باو دادند و در سال اول مشروطیت بزحمت بسیار مجلس شورای ملی توانست دست او را از کار کوتاه کند و پس از آن تا پایان دورۀ قاجارها باز گمرک ایران در دست مستشاران بلژیکی بود که در کار خود صاحب اختیار مطلق بودند و حتی مرگان شوستر آمریکایی مستشار مالیه ایران نتوانست ایشان را از کار بردارد. بدین گونه گمرک ایران یکی از مظاهر برجسته و آشکار مداخلات بیگانگان در کارهای داخلی ایران بوده است. بنابرین استقلال گمرکی ایران و تدوین تعرفه گمرکی که کاملا مطابق مصالح مادی و معنوی ایران باشد و کوتاه کردن دست مستشاران بیگانه از گمرک ایران مهم ترین جنبه های اصلاحات مالی و اقتصادی بوده است نکته دیگر درین زمینه جلب اعتماد عامه مردم بکارهای مالی دولت بوسیله نظم و ترتیب در انجام خدمت و ادای تعهدات در موعد خود و قوام مالی کشور را باید دانست که گذشته از نتایج مادی که مردم در نتیجه اعتماد بدولت تعهدات خود را منظماً پرداخته اند نتایج معنوی و اخلاقی نیز داشته است و اعتبار کامل برای دولت در مسایل اقتصادی و مالی فراهم کرده در صورتی که در دوره های گذشته یکسره برعکس این بوده و مردم از دولت سلب اعتماد کرده بودند و بهیچ وجه بتعهدات مالی ماموران مالیه اعتماد نداشتند. نکته دیگر تهیۀ اندوخته های مخصوص از درآمدهای دولتی برای اجرای برنامه های مهم اقتصادی و رفع احتیاجات اجتماعی کشورست که انجام آنها با در آمد های عادی دولت میسر نمیشد. درین زمینه نیز اقدامات مهمی کرده اند و بر
1-7
