مهمیست که در تاریخ همیشه میماند اما گذاشتن پایه تمدن معنوی و فکری و تغییر روحيات وافكار ملل بمراتب بزرگ تر و والاترست و کاریست که از همه کس ساخته نیست و نتیجه آن در تاریخ بمراتب بالاتر از اصلاحات مادیست ، زیرا که مادیات دستخوش زوال و انقراض و ویرانی و انهدامست و برعکس افکار و احساسات همیشه میماند و پشت بیشت و نسل بنسل در میان ملل پایدارست. بهمین جهتست که اصلاحات معنوی یعنی اصلاحات اجتماعی و فکری این دوره را باید اهمیت خاص داد و تغییراتی را که در زندگی معنوی و فکری ایران درین اندك مدت فراهم شد در منتهی درجه اهمیت دانست. قطعاً تاریخ نویسان همیشه درین مورد از شگفتی و ستایش خودداری نخواهند کرد و این فصل در تاریخ ایران فصل بسیار مهمی خواهد بود . در زمینه اصلاحات اجتماعی باید آنچه را که در ضمن بحث از اصلاحات قضایی گفته شد در نظر آورد و اصلاح امور خانواده و مسئله ازدواج وطلاق و تعدد زوجات و عقد منقطع و معاینه صحی پیش از ازدواج و اثر مهمی را که این اصلاحات اجتماعی در تاریخ ایران گذشته است از نظر دور نکرد کسانی که در جامعه شناسی دست دارند میدانند قوانین مدنی و عرفی که درین دوره وضع شده و نتایجی که از اجرای آنها بدست آمده است تا چه اندازه در تغییر اوضاع ایران و ساختن ایران نوین مؤثر بوده است و نماینده چه رأی رزین و اندیشۀ دوربین و احساسات بزرگیست جای هیچ شك نیست که هر زوال و انقراض و ذلت و خواری که ملتی و جامعه ای گرفتار آن شود نتیجه تباهی اندیشههای افراد آن ملتست و همه کارهای شبانروزی و حرکات و سکنات هر قومی بسته بافکار و معتقدات آن قومست و تا افکار و معتقدات آن قوم دگرگون نشود نمیتوان امید روز بهی داشت. بهمین جهت درین دوره توجه خاصی که با صلاحات معنوی و اجتماعی و فکری در ایران شد و قوانین مدنی که درین
A\
