که درین برای بهداشت هريك از آنها وضع کردند و اجرای آنها را جدا خواستار بودند و شهرداریها و شهربانیها هر یک درحد خود مامور نظارت درین کارها بودند. از جمله اقداماتی که درین زمینه شده تبدیل خزانهای عمومی گرمابها بدوش بوده است که در سراسر کشور مراقبت کرده اند و فواید این کار در بهداری عمومی و برای اجتناب از بیماریهای ساری و مخصوصا بیماریهای جلدی و مقاربتی بسیارست. دیگر از اقداماتی راه شده معاینه صحی کارگران گرمابها و سلمانیها و رستورانها و دکانهاییست که مواد خوراکی میفروشند و فواید این کار نیز آشکارست . دیگر از کارهایی که در بهداشت عمومی بسیار مؤثر بوده است ترویج درخت کاری و حراست درختهای کهن را باید دانست. این کار مورد توجه خاص دولت بود و مخصوصا روزی را در سال برای جشن درختکاری مقرر کردند و در میان آموزشگاه های مختلف کشور عمومی شد تا بدین وسیله شماره درختان کشور روز بروز بیشتر بشود و در تصفیه هوا مؤثر باشد و در بهداری عمومی و خصوصی مردم یاری کند . درین زمینه سرپرستی و مراقبت کامل از جنگلهای کشور را نیز باید در نظر داشت که تنها یکی از منابع اقتصادی کشور نیست بلکه یکی از وسایل بهداری افراد نیز بشمارست اقدام دیگری که در بهداری عمومی شده ایجاد گردش گاهها و تفرج گاهها و باغهای عمومی در شهرها و آبادیهای کشور بوده است همه جا اقدامات گوناگون و درین راه کردهاند و وسایل مختلف برای تفریح و تفرج افراد فراهم آورده اند و نتایج این کار مهم نیز در بهداشت عمومی معلومست . دیگر از کارهای بسیار مفید که در سراسر کشور بدان توجه داشته اند و کمال جد وجهد را در آن بکار بردهاند مراقبت کامل در پاکیزگی شهرها و آبادیها و مخصوصا کوی و برزنها و میدانها و مجامع عمومی بوده است که آن نیز در دوره پیشین معمول نبود و کارگزاران دولت کمترین توجهی بدان نمی کردند. درباره بهداشت زنان قدم بسیار بزرگی که برداشته شد رفع حجاب بود . پیداست که حجاب گذشته از مفاسد اخلاقی و اجتماعی و مدنی مضار بهداشتی بسیار نیز داشته است. تردیدی نیست موجودی که مدتی از روز و شب از هوا و آفتاب که دو عنصر مهم بهداری و تن درستیست محروم باشد موجود زودرنج ناتوانیست که تن درستی او دستخوش آفت و زیانست و بهمین جهت رفع حجاب را که مهمترین اصلاح اخلاقی و اجتماعی و مدنی این دوره است یکی از اصلاحات بهداشتی زنان ایران نیز باید دانست و این فایدهٔ عظیم آنرا جزو فوایدی که پیش ازین بدآنها اشاره کردم باید بشمار آورد. دیگر از اصلاحاتی که در زمینه بهداشت عمومی پیش آمده توجه خاصیست که براهنمایی دولت و دانشگاه تهران بعلم پزشکی و کتابهای سودمند بزبان فارسی در رشتههای مختلف این علم و در بهداشت و غیره کرده اند. مخصوصا این توجه سبب شده است که هر چند یک بار کتابهای بسیار سودمند در رشتههای مختلف طب و بهداشت بزبان فارسی بنویسند یا ترجمه کنند و بطبع و نشر آنها بپردازند و بدین وسیله ۱۲۲
