• اصلاحات فرهنگی شکی نیست که در میان اصلاحات اجتماعی و مدنی که بمراتب پایدارتر از اصلاحات مادیست توجه بمدارس و مراکز آموزش و پرورش بیشتر از اصلاحات دیگر اهمیت دارد زیرا در اصلاحات اجتماعی که متوجه سالمندانست کسانی مورد اصلاح قرار میگیرند که قسمتی از زندگی ایشان گذشته است و خوب یا بد باصولی عادت کرده اند و مانوس شده اند و البته اصلاح ایشان ناممکن نیست اما بمراتب دشوارتر از اصلاح اخلاق و معتقدات کودکانست که هنوز هیچ رنگی نپذیرفته و دو چار افکار ناصواب نشده اند که برانداختن آنها بواسطه عادت ممتد و گذشت روزگار دشوار شده باشد و نیازمند بپیکار و کشمکش جدی باشد. بهمین جهت در ساختن تمدنها و پیش بردن اصلاحات معنوی اجتماعی و اخلاقی توجه بطبقه نوزاد و عناصری که باید بزودی جامعه را تشکیل بدهند و سالیان دراز در آن جمع زندگی کنند بمراتب واجب تر و مهمتر از هر کار دیگرست و بمنزله ساختن پیها و بنیادهاییست که اساس اجتماع را روی آن باید قرار داد و ساختمان تمدن را روی آن باید کرد بهمین جهت يك سلسله کارهای مهمی که درین دوره در ایران کرده اند توجه بامور معارفی و فرهنگی بوده و این اصلاحات را از خصایص برجسته و نماینده واقعی عصر پهلوی باید شمر دزیرا اساسی بود که آینده ایران را تامین کرد و نسلهای آینده از آن برخوردار شدند. در ایران در دوره های پیش از آن توجه قطعی و مؤثری درین کار نشده بود و مخصوصاً در دویست سال آخر که علم و معرفت در تمدن جدید با سرعت هر چه تمامتر پیش میرفت بهیچ وجه مساعی مهمی برای انتشار آن علوم و رواج اصول تربیت جدید در ایران بکار نبرده بودند تنها در اواخر دوره قاجارها تقریباً از صدسال پیش در برخی از ادوار اندك توجهى بعلوم جدید داشته اند و برخی کوششهایی جسته جسته برای انتشار علم و معرفت کرده اند اما آن اقدامات متوالی و پیوسته نبوده و دامنه آن همیشه امتداد نداشته است. گاهی که اتفاقاً مرد بزرگی در ایران بر سر کار آمده بمیل و شوق شخصی خود برخی کارها کرده است اما چندان نگذشته که وی از میان رفته و کسی که بجای او آمده دنباله کار او را نگرفته و سالیان در از آن اصلاحات بی نتیجه مانده است. چنانکه کارهای بسیار مهمی که میرزا تقی خان امیر کبیر و حاج میرزا حسین خان مشیرالدوله سپهسالار درین زمینه بچند سال فاصله کرده بودند پس • ۹۲
