٢٩٦ ۱۰۸ يوسف بن ابی الساج بحکمرانی خود نشست (۱) مجموع خراجهای سالیانه او به ۱۲۰۰۰۰ دينار ) يك ميليون و هشت يك ميليون درهم ( رسید و پیش از آن در حدود ۹۱۲۲۹۹ یوسف کوشید که این مسئولیت را بگردن نگیرد. در هر حال رقمی که ابن حوقل بعنوان عواید کلی میدهد باید متعلق بمآخذی جداگانه باشد که اصلا با مآخذ زمان مرزبان ربطی نداشته است ج فایده کلی این قسمتها -۱- با قبول اینکه این فهرست سند اصلی نیست بلکه احتمال میرود يك رشته اقلام و ارقامی باشد که بجغرافیا نویس ما ابلاغ یا تقریر شده، باز باید آنرا تصویر گرانبهایی از اوضاع سیاسی ناحیه ای دانست که درباره آن آگاهی کافی نداریم . ۲- با توجه بکمیابی بسیار آمار مالی قرن دهم اطلاعات ابن حوقل از دو جهت شایان توجهست ، یکی از لحاظ نمایاندن روشهای سیاسی و مالی و دیگر از لحاظ تعیین اهمیت نسبی این امیر نشین ها (۲) امیدست که این تشخیصها برای تاریخ نویسان محلی که در کار میکنند سودمند باشد کسانی مانند اشخانیق از مردم شکی و سنحاریب پسر سواده چنان مینماید که شایسته بررسی بوسیله منابع گرجی و ارمنی باشند مآخذ مسیحی • (۱) بگفته طبری ج ۳ ص ۲۲٨٤ در مراغه و آذربایجان و بگفته ابن الاثير ج ٨ ص ٤٢ نیز در ارمنستان، رجوع کنید بکتاب فن کر مر Von Kremer بعنوان «بودجه در آمدهای سال ۳۰۶ هجری Das Einnahmebudget vom H چاپ ۱۸۸۷ ص ۲۹۹ ۰ are (۲) شپولر Spuler در كتاب سابق الذكر ص ٤٦٧ در فصل خود درباره مالیات جدول ابن حومل را تنها برای نشان دادن جزیه شروان نقل کرده است. اشاره غازاریان در باره عبادات ابن حوقل ناقصست، رجوع کنید بمقاله او بعنوان Zeit f. arm Philologie Armenien unter d. arab Herrschaft IAP . ۱۹۰۳ ج ۳/۲ ص ٠٢٠٥
•
