حتی با توجه ببی اطلاعی درباره شکی و افزودن عطایای اتفاقی باز جمع خراج از ده میلیون در همی که ابن حوقل بعنوان در آمدهای مرزبان آورده بسیار کمترست. بنابرین یا باید چنین پنداشت که صورت جاهایی که جزیه می دادند کامل نیست یا اینکه این فهرست تنها شامل خراجیست که رعایای مستقیم وی پرداخته اند. عقیده نهایی من اینست که جمع جزيه ممکنست از جمع خراجها جداگانه باشد. اما درباره خراج اران و ارمنستان و آذر بایجان که بمبلغ. دينار ( هفت میلیون و نیم (در هم تخمین شده است این قلم که در پایان بندت افزوده شده چنان می نماید مربوط بزمانی باشد که این سه ایالت را حکمرانانی که از بغداد مامور می شده اند اداره می کرده اند. بنا بر گفته قدامه حدوسط درآمد (ارتفاع) آذربایجان (۱) ٤ میلیون و نیم در هم و از آن ارمنستان ) که اران جزو آن بوده ) (۲) چهار میلیون در هم و روی همرفته بهشت میلیون و نیم در هم می رسیده است و این مبلغ نزدیکست بآنچه ابن حوقل آورده است. چنان می نماید که قدامه کتاب خود را اندکی پس از ٣١٦ = ۹۲۸ ( رجوع کنيد بمقدمة دوخو به ص۱۰ ) نوشته باشد، اما بنابر گفته فن كرمر Von Kremer مآخذ او بزمانی بسیار قدیمتر ) در حدود ۲٠٤ - ۸۱۹ ) (۳) می رسد و بودجه معروف بعدی ) متعلق بسال ٣٠٦ = ۹۱۸ ) این عقیده را بذهن می ۹۱۸ ) این عقیده را بذهن می نشاند که بازار در آمدها اندکی کساد شده بوده است. در حقیقت میبایستی در آمدها تا مقدار فراوانی بستگی باوضاع و احوال داشته باشد. هنگامی که در (۱) قدامه در ص ٢٤٤ ولایات آذربایجان را چنین میشمرد: اردبیل ، جابروان (ظاهراً ناحية جنوب دریاچه ارومیه) و ورثان (در کنار ارس و علاوه میکند که مرکز آن برذعه بوده است. یعقوبی در جغرافیای خود در مجموعه جغرافیاهای تازى ج ٢ ص ٢٧٤ خراج آذربایجان را بالغ برع مبليون درهم میداند. (۲) قدامه در ص ٢٤٦ ولایات آنرا چنین می.شمارد. جرزان(گرجستان)، دبیل (دوین) برزند، سراج طير (شيرك وتيك)، باجنيس (برنونيك) ، ارجيش ، خلاط ، سيسجان (سيونيك) ، اران ، فالیقالا ارز ،روم بسفرجان (واسپوراکان) با حاکم نشین آن در اشوا (نخجوان) . (۳) رجوع کنید بكتاب قدامه ص ٢٣٦ سطر ۲۰ ، نیز رجوع کنید با شاره غیر عادی درباره مراکز اداری (مصبه) آذربایجان در برذعه و از آن ارمنستان ١٨١ در نخجوان
-
