متکی بر مواد و منابع تازه است (۱) . درین که ابن حوقل تا شمال ارس (۲) پیش رفته باشد تردید داریم . در آخر فصلی که نوشته با خباری که بکار برده اشاره می کند. شک نیست که این گزارشها از زمانهای مختلف بوده و اوضاع و احوال مختلف را می رسانده است. در وصفی که از بازار بزرك كورسره (درمیان مراغه و میانه می کند بآنچه از سر کرده بازرگانان آذربایجان ابو احمد بن عبدالرحمن شیزی مراغی در روزگار یوسف بن ابی الساج شنیده است اشاره میکند چاپ کریمرس ص ٣٥٢ . تمایلاتی که موافق با هواداری از ارمنیانس و در کتاب ابن حوقل آمده شاید وابسه بمنبع آگاهی او درین زمینه باشد. با این همه سخت گیریهای یوسف بن ابى الساج نسبت بارمنیان که در بندهای الف وب گذشت و ممکنست تاریخ آن بزمان یوسف برگردد) باحلم و رأفت وی که در بندب آمده است مباینت .دارد نامهای مهم ترین فرمانروایان ماورای قفقاز (بند ب) با نامهایی که در فهرست دست نشاندگان مرزبان آمده بند (ت) (۳) مطابقت نمی کند ( و اما راجع بفهرست خراج گزاران مرزبان بند ت) این فهرست را نمی توان سند رسمی دیوان مرزبان دانست بیشتر احتمال میرود کسی که در کارهای داخلی وارد بوده جزییات قراردادهای مالی مختلف را از حفظ تقریر کرده است. (۱) برای مقایسه باسد اول درحمه خود گفته اسطحری را می آورم که در ص ۱۸۸ می گوید در ارمنستان فرمانروایی میکرد سنباط من اشوط و ارمستان) هرگز از دست کسرای مسیحی بیرون نرفت و ایشان در در میان؟ مردم ارمنستان غالب بودند و تنها كلمات منفرد ومنفصل اسطخری در گزارش اصلی و..سوط باقی مانده است رجوع کنید چاپ کر مرس س٣٤٣) (۲) قطعا وی اطراف کوه سلیمان ( نزدیک اردبیل) را دیده است ص ٢٤٩(٣٤٧) (۳) در بند ب شروانشاه نام امیری و در بدت نام سرزمین اوست لا يزان همان لاهیجان امروز ) در مغرب شروان بمعنی اخص است سایر مدرحات تاريخ شروان شاخه لايراني حامدان يزيدی شاخه شروانی را در ٣٠٤ - ٩١٦ طرد کرده است رجوع کنید مسعودی ج ۲ ص ه و از خصایص بند ب ( آنجا که بسال ٣٤٤ = ٩٥٥ اشاره رفته ( اینست که دکری از لایزان در آن نیست ستحاریب از صناریه چنان می ماند که با دو ستحارب مذکور در فهرست مرزبان فاوت دارد
١٦٨
