تنها در ٩٥٣٣٤٢-٤ مرزبان توانست از زندان بگریزد(مسکویه ج ٢ ص ١٤٩ ) و جایگاه پیشین را بدست آورد. پیش از مرگش در رمضان ٣٤٦ = دسامبر ٩٥٧ ( مسكويه ج ٢ ص ١٦٦ ) وى جنگهایی با برخی از شورشیان نواحی مجاور باب الابواب (دربند) کرده است که اخبار آن بما رسیده است : « وی کار خود را راست کرد و دشمنان را شکست داد » و بآذر بایجان بازگشت تا با دیسم رو برو شود. این سرکرده خارجی بار دیگر بدوست ارمنی خود درواسپوراکان پناه برد اما وی پیمان خود را شکست و او را بمرزبان تسلیم کرد و او هم چنانکه آوردیم مرزبان را کشت. همه این پیش آمدها که مسکویه ( ج ٢ ص ١٦١ ) در حوادث سال ٣٤٤ ٩٥٥ آورده است درست وابسته بهمان سالیست که در متن ابن حوقل آمده است. ابن حوقل حتى بتسلیم شدن دیسم اشاره می کند از قراین چنین بر می آید که پس از قرار مرزبان، علی بن جعفر بار دیگر بمقام وزارت خود بازگشته و بستن خراج بلشکر کشی مرزبان بياب الابواب و از میان رفتن دیسم بستگی دارد. -۳ قسمتهای کتاب المسالك والممالك M ابن حوقل درباره ارمنستان و قفقاز متن ابن حوقل دشواریهای فراوان در بردارد از آن جمله در برخی از قسمتهای بند نخست که بعلامت ( الف ) معین کرده ام. درین زمینه ببزرگترین دانشمند معاصر زبان تازی آقای ویلیام مارسه William Marçais رجوع کردم و وی هم با گشاده رویی بسیار ترجمه ای را که بفرانسه کرده بود برای من فرستاد. عزم کردم که آنرا عینا درین جا بیاورم، گذشته از آنکه ترجمه خودم که پس ازین خواهد آمد قرینه نامطلوبی خواهد بود. الف چاپ کریمرس Kramers ص ٣٤٣ ، چاپ دوخويه ص ٢٤٥): شهر (و ناحیه دوین پیش ازین از آن سنباط بن اشوط پادشاه همه ارمنستان بود ، هم چنانکه از آن بیا کانش بوده است. همچنان در دست سران این بود تا هنگامی که ابوالقاسم یوسف ساجی آنرا از یشان گرفت و خاندان
١٦٣
