تحقيق عمیق تر و بیشتر در آثار و اسباب پیشرفت خاندان مستقل دیلمیان (۱) شده ام و اکنون درینجا میخواهم یکی از مدارك علمی را که در کتاب جغرافیای ابن حوقل (۲) مانده است شرح و تفسیر کنم. این سند شامل فهرستی از خراج گزاران مرزبان بن با ذکر مبالغی که هر يك از ایشان تعهد کرده بودند بخزانه مرزبان بپردازند . محمدست هنگامی که در حدود سال ۳۳۰ ۹۴۱ مرزبان و برادرش و هسودان پدر خود را در دژ سیسجان (سیسکان ؟ ( زندانی کردند ، وهسوران در همان اقطاع موروث خود یعنی طرم (طارم در اواسط مسیر سفید رود ) ماند و برادرش مرزبان بسوی شمال و مغرب بسر زمین یکی از خارجیان کرد بنام دیسم رهسپار شد. اردبیل ) در آذربایجان شرقی ) تختگاه مرزبان شد و وی از آن سوی ارس تا قلب ما وراء قفقاز پیش رفت بر ما آشکارست که مرکز باشکوه دستگاه سابق اداره اسلامی بردعه (پرتو بدست وی افتاد، زیرا درین جا بود که تاخت و تازهای پی در پی روسها را در ۳۳۲ = ٩٤٣ دفع کرد و این جنگها را مسکویه درج ٢ ص ٦٢- ۷ با بیانی مهیج شرح داده است. وانگهی میدانیم که پادگان دیلمیان که بفرمان وی بود مرکز بزرك و مهم ديگر دوین را ( پیش از ۳۷۷ ٩٤٨ ) در دست داشتند و ازین گذشته تا ٣٦٠ - ۹۷۱ گنجه ( جنزه ) بدست نماینده او التازی (۳) اداره میشد. از فهرست ابن حوقل چنین آید که سازمان عریض و طویل حکمرانان مرزی در آن زمان بیایه خراج گزاران بی اهمیتی تنزل کرده بودند. ازین رو تاچندی دولت مستعجل مسافریان نتوانست کاملا بسط یا بد. برمی (۱) رجوع کنید بكتاب مطالعات من ١٩٥٣ ص ١٥٨-١٦٦ . (۲) تالیف این کتاب در ٣٦٧ = ۹۷۷ بیایان رسیده است مولف شرح سفر خود را بی ترتیب آورده است. رجوع كنيد بمقدمة بأرنولد بر حدودالعالم ص۲۰ نیز رجوع کنید بهمان کتاب ص۲۸۲) و بطور مبهم در ص ١٤ و ۲۸۱) باشارات مکرر باد تولد باینکه ابن حوقل در ٣٥٨ - ٩٦٩ در گرگان بوده است (۳) رجوع کنید بكتاب مطالعات من ص ۳۸
١٥٩
