منبع استفاده کرده است و نیز ممکنست که تاریخ محمد علی فاضل که خلیل میرزا آن را از مآخذ عمدۀ خود شمرده مأخذ هر دو کتاب باشد[۱]».
نظر ارنست بر در باب دو کتاب مجمل التواریخ گلستانه و مجمع التواریخ میرزا محمد خلیل و مبتنی بودن آنها در باب قسمتی از مطالب بر مأخذی مشترک اصولا صحیح بنظر میرسد جز اینکه شاید ارنست بر ملتفت نبوده است که میرزا ابو الحسن گلستانه اواخر عمر را در مرشدآباد بنگاله محل اقامت میرزا محمد داود و پسرش میرزا محمد خلیل میزیسته و با این دو تن معاصر بوده، در این صورت بسیار بعید است که ایشان یکدیگر را نشناخته و گلستانه از نوشتهها و بیانات شفاهی میرزا محمد داود استفاده نکرده باشد و این معلومات البته همانهاست که اندکی بعد میرزا محمد خلیل پسر میرزا داود در تألیف مجمع التواریخ خود آنها را مورد استفاده قرار داده است.
۲- کیفیت طبع کتاب
علامۀ معظم جناب آقای آقا سید شهاب الدین نجفی مرعشی که ذکر خیرشان قبلا گذشت و نام نامیشان با چاپ این کتاب پیوسته توأم خواهد ماند در یکی از مرقومات خود مجمع التواریخ میرزا محمد خلیل را به نگارنده معرفی و اهمیت آن را گوشزد فرمودند. به اشارۀ معظم له دانشمند بزرگوار آقای آقا سید عبدالحجۀ بلاغی که از مؤلفین ذیقدر و فضلای ارجمند عهد ما بشمارند اصل نسخه را برای ملاحظه تحت اختیار نگارنده گذاشتند، راقم سطور هم پس از مطالعه کتاب را فوقالعاده مفید و مهم یافتم و بعد از استجازه از حضور هر دو فاضل معظم به خرج خود بکار چاپ آن دست زدم و خدا را شکر که نیت ما بر وفق دلخواه جامۀ عمل پوشید و یکی از متون تاریخی فارسی به حلیۀ طبع آراسته و در دسترس طالبان گذاشته شد.
- ↑ نظریات ارنست بر را آقای مدرس رضوی بتفصیل در مقدمۀ مجمل التواریخ نقل کردهاند و ما قسمت فوق را عینا از آنجا برداشتیم.
