پیدا کرده و پس از زردشت یکی از نویسندگان فاضل و گویندگان حکیم و صنعتگران بزرگ ایران قدیم را به‌عالم معرفی می‌کند. دانستن سرگذشت عجیب و غریب چنین شخص و تعالیم و پیروان معروف او که از چین تا اندلس و از هند تا فرانسه را به‌سرعت زیر هنگامه‌های تاریخی خود گرفته و امروز هم گروهی انبوه از آلمانی و انگلیسی و فرانسوی و آمریکائی و ایرانی و غیره را به‌خود و کتب و اشعار خود مشغول داشته، خواه از نظر علم تاریخ و خواه از نظر علم ادیان و ملل و نحل برای هر کسی خالی از فایده نیست.
ماماتی را از چند راه می‌شناسیم:
۱ - از راه ادبیات و لغت.
۲ - از راه افسانه و روایات سطحی که غالباً دشمنان او منتشر کرده‌اند.
۳ - از تحقیقات به‌نسبه بی‌طرفانه که برخی از محققین بزرگ اسلامی مانند ابوریحان بیرونی و ابن‌الندیم و مسعودی و غیره نگاشته‌اند که بسیار پراکنده و بی‌سروته ولی مفید است.
۴ - از روایات غیر ایرانی که گاهی مغرضانه و گاهی بی‌طرفانه قدیماً و جدیداً نوشته شده است.
۵ - از اوراق پراکنده‌ای که اخیراً به‌برکت هیئت‌های اکتشافیه فرنگی در ترکستان چین پیدا شده و یا در مصر به‌دست آمده است.
۶ - از تحقیقات فضلا و صاحبان دایره‌المعارف و مستشرقین محترم اروپائی و آمریکائی که کتب و مقالاتی بی‌غرضانه دربارهٔ مانی برشته تحریر کشیده‌اند.
اینک شروع به‌شناساندن مانی:
۱ - ادبیات چه می‌گوید؟
مانی در ادبیات فارسی به‌مناسبت کتابی که مستی به ( ارتنگ - ارتنگ - ارژنگ - ارغنگ یا انگلیون) می‌باشد معروف شده است.
