و گمان دارم که رفتن مانی بچین که برخی مورخین نوشته اند، و بالاخره او را ( مرد چینی ) نامیده اند همه مربوط به مسافرتی است که مانی در عهد شاپور اول به هند و چین کرده، و معلوم میشود قصد مورخین از چین مملکت ترکستان بوده است.
و از خارج هم اطلاعاتی داریم که در عهد ساسانیان خاصه اوایل آن عهد، مملکت ترکستان مسکن اقوام آریائی از نسل تخاری و سکائی بوده و بعضی معتقدند که ( تخار ) ها که بعدها تخارستان بنام آنان نامبردار گشت، قبل از آمدن هیاطله در ترکستان، و راندن تخارها بداخله خراسان، در بلاد بین خطا و کاشغر و فرغانه منزل داشته و بعید نیست که پیروان قدیم مانی اجداد تخارها یعنی قومی ایرانی نژاد و ایرانی زبان بوده اند و مانی در میان آنها که شاید آن روز بودائی مذهب بوده اند، دعوت خود را اظهار کرد و کارهای مقدماتی دین و تعالیم خود را و بقول مورخین ما کتاب ( ارتنگ ) را در آنجا نوشت، و آن مردم عموماً دین او را پذیرفتند و بعدها که ترکان وارد آن مملکت شدند چون قومی بدوی و بیمعرفت بودند همان دین مردم بومی را پذیرفتند، و چنانکه دیدیم در قرون اسلامی دولت ترک خلافت[۱] دولتی غرغر وقرلق[۲] مانوی بوده است. و مسعودی در مروج الذهب ( طبع قاهره ص ۵۸ ) گوید: ترکان مردمی جاهل بودند تا آنکه شیطانی از شیاطین مانوی در آن کشور افتاد و با اقوال ظاهر آراسته خود اصل خیر و شر و تضادهای امر و احوال این جهان و مباینت‌های آشکار از موت و حیات و صحت و سقم و غناء و فقر و نور و ظلمت و اجتماع و فراق و اتصال و انفصال و طلوع و غروب و شب و روز و غیر ذلك از سایر متضادات را برای آنها بر طبق اصول ثنویت حل کرد، و ذات باریتعالی را از آزار و اضرار بشر بری دانسته و آن را با هر من نسبت داد و ازین راه عقول ترکان ساده را صید کرد... الی آخر.
شهر تورفان چنانکه گفتیم مرکز بزرگ مانویان در ترکستان چین بوده و کتبی که اخیراً از خرابه‌های آن شهر که خرابه معبدی قدیم بوده و ظاهراً اول اسلام خراب شده و ریک آن را فرا گرفته، بدست آمده است بخطوط پهلوی و ایغوری
- ↑ چنانکه کتاب «آثار الباقیه» از سنجانی و سغدی بوده و بعضی منتقدان ( تخار ) ها که بعد ها تخارستان بنام آنها نامبردار گشت، قبل از آمدن هیاطله در ترکستان، و راندن تخارها بداخله خراسان، در بلاد بین خطا و کاشغر و فرغانه منزل داشته و بعید نیست که پیروان قدیم مانی اجداد تخارها یعنی قومی ایرانی نژاد و ایرانی زبان بوده اند و مانی در میان آنها که شاید آن روز بودائی مذهب بوده اند، دعوت خود را اظهار کرده و کارهای مقدماتی دین و تعالیم خود را بقول مورخین ما کتاب ( ارتنگ ) را در آنجا نوشت، و آن مردم عموماً دین او را پذیرفتند و بعدها که ترکان وارد آن مملکت شدند چون قومی بدوی و بیمعرفت بودند همان دین مردم بومی را پذیرفتند، و چنانکه دیدیم در قرون اسلامی دولت ترک خلخ وغرغیر دولتی مانوی بوده است.
- ↑ چنانکه کتاب «کشف‌المحجوب» مرکز بزرگ مانویان در ترکستان چین بوده و کتبی که اخیراً از خرابه‌های آن شهر که خرابه معبدی قدیم بوده و ظاهراً اول اسلام خراب شده و ریک آن را فرا گرفته، بدست آمده است بخطوط پهلوی و ایغوری
