برای آشنا شدن با این مرد تاریخی بعمل نیامده است.[۱]
اینک بنده حسب الامر خطابه مجملی فهرست مانند برای کمک بفکر آقایان طلابی که بخواهند از منابع داخلی و خارجی تحقیقاتی در بارهٔ مانی بنمایند بعرض میرساند و بدیهی است که اگر بنا باشد ادای حق این مرد تاریخی بشود باید کتابی مبسوط (چنانکه قسمتی از آنهم تدارک شده است) در این باب تألیف گردد - و مراد بنده در اینجا فقط اشارات و بیان رؤس مسائلی است که بسط و استقصای در هر یک از آنها در خور ایراد چندین خطابه است.
مانی یکی از کسانی است که بسبب محو شدن کتب و از بین رفتن تقریباً تمام آثار و گفتار او عالم را از خود بیخبر گذاشته و هر چه از او شنیده شده است از زیر قلم دشمنان وی بیرون آمده است.
اتفاقاً مانی هم در مشرق و هم در مغرب دشمنانی داشته است که اخبار خود و اتباعش را مغرضانه و بطور دلخواه رقم زده و او را هر طور که خود میخواسته‌اند بعالمیان معرفی کرده‌اند.
مطابق مذهب اسلام ما نمی‌توانیم مانی را پیغمبر بدانیم، و قتل مانویه در اسلام و عدم قبول جزیه از آنان (جز در یک فقره چنانکه خواهیم گفت) هم مؤید این معنی است که مسلمین مانی را بنبوت قبول نداشته‌اند و او را مشرک و تعلیم و برا زندقه و الحاد دانسته‌اند - حقیر هم که از وی بحث مینمایم اولا بموجب امر و اشاره‌ایست که در این باب شده و ثانیاً محض روشن ساختن یکی از مسائل متداولهٔ عصر و آشنا شدن با سرگذشت یکی از رجال عمدهٔ ایران قدیم است که روز بروز در عصر ما بسبب قوت فکر و طرز بیان و صنایع ظریفه و اقتدار شاعرانه‌اش اهمیت
- ↑ یک مقاله مختصر بقلم آقای صفوی برای اولین دفعه و قبل از همه در نوبهار هفتگی نشر شد و یک مقاله هم بقلم طاهر زاده بهزاد در رساله سرآمدان هنر در باره مانی منتشر شده و مقاله آقای بهزاد کامل‌ترین شرحی است که تا بحال از طرف ایرانیان طبع و نشر شده است و اگر مقاله کاملتری نوشته شده باشد بنده از آن اطلاع ندارم.
