مکتشفه را دید، شاید بعد از آن بتوانیم در سرگذشت مانی حکم صریحی بنمائیم، فعلاً چند قطعه شعر از کشفیات تورفان را که از کتاب مستر جکسن امریکائی که تازه ترین کتبی است که از مانی در آن بحث میشود اقتباس کرده ایم در پایان خطابه برای آشنائی بطرز شعر ایرانی قدیم روایت میکنیم و جای تأسف است که این کتاب که گویا یک نسخه بیش از آن در طهران نیست و آن متعلق بحضرت آقای دکتر صدیق است دو روز قبل بدست بنده افتاد نه استفادهای زیادتری ممکن بود از آن بعمل آید.
۶ - تحقیقات فضلای اروپا - دائرة المعارف بریتانیا مینویسد:
شکل مانویت یکنوع فلسفه غریب طبیعی است، درین تعالیم تفکیک بین اصول مادی و معنوی، طبیعی و روحی، وجود ندارد. اینکه در اصل آئین خود خوبی را بنور و بدی را بظلمت منسوب میدارد مرادش خیال بافی با بیان افکار شاعرانه نیست، بلکه آنرا یک حقیقتی میپندارد، او میگوید شخص باید باریاضیات زیاد تاریکی و ظلمت را از خود محو کند و نور را در وجود خود موجود سازد از اینجا پرهیز و ریاضت بوجود می آید.
اساس این کیش نوعی از تصوّف است، و این جنبه گویا از مذاهب برهمائی و بودائی که غرق صوفی گریست اخذ شده باشد. لیکن تصوفی مثبت و آمیخته با سعی و عمل و مردانگی - چه این دینی منفی نیست، و مرادش سعی و عمل در تصفیه جهان از بدیها و تاریکیها و پیروزی و یاری یزدان و جهان معنوی است
و چنانکه بعد اشاره خواهد شد بنظر میرسد که جماعت اهل فتوت و صوفیان اخی که نوعی از احزاب سیاسی و اجتماعی ایران بعد از اسلام باشند و شرح عقاید آنها را قابوسنامه در فصل جوانمردی بخوبی میدهد، از بقایای مانویسه یا اصول آنها مأخوذ از اصول مانویان باشد که قسمتهای مخالف با دین اسلام را از آن خارج کرده اند. بهار]
