اسلام خود دین دانش بود، و درین مورد دستورهای متعدد پیغمبر اسلام بهترین مدرک است، از قبیل این جمله که امروز شعار سپاه دانش ایران قرار گرفته است: «طلب دانش فریضهٔ هر مرد وزن مسلمانی است۱»، یا: «هیچ فقری بدتر از جهل نیست۲» یا: «عالمان امنای خداوند بر مردمانند۳»
حتی روایتی که از مورخان اسلامی در دست است نشان میدهد که بفرمان حضرت رسول اکرم نوعی از سپاه دانش در صدر اسلام بوجود آمده بود. طبق این روایت، پیغمبر اسلام مقرر فرموده بود که افراد باسوادی که باسارت قشون اسلام در میآیند و پولی برای پرداخت گروگان و خریداری حق آزادی خود ندارند، هر کدام ده کودک مسلمان را خواندن و نوشتن بیاموزند و آزاد شوند.
بدین ترتیب سنت دیرینهٔ فرهنگ پروری تمدن ایرانی، توأم با تعالیم عالیه اسلام، باعث شد که در عصر اسلامی فرهنگی چنان درخشان و بارور در ایران رشد و نمو پیدا کند که نفوذ و رونق معنوی آن از اقیانوس کبیر تا اقیانوس اطلس گسترش یابد، و حتی در تاریکترین ادوار از قبیل دورههای مغول و تیمور ایرانیان همچنان این مشعل فروزان را از دست نگذارند.
ولی با وجود داشتن سابقهای چنین درخشان، جامعهٔ ایرانی عصر ما در آغاز قرن حاضر شمسی یعنی هنگامیکه دوران جدیدی در تاریخ ما آغاز شد چه وضعی داشت؟ و یک دوران انحطاط وحشتناک،
۱ - طلب العلم فریضة علی کل مسلم و مسلمه
۲ - لا فقر اشد من الجهل
۳ - العلماء امناء الله علی خلقه
