رباعیات سنایی غزنوی

از ویکی‌نبشته

رباعیات
از سنایی غزنوی

برگرفته از کتاب‌خانهٔ دیجیتال ری‌را

عشقست مرا بهینه‌تر کیش بتا		نوشست مرا ز عشق تو نیش بتا
من می‌باشم ز عشق تو ریش بتا		نه پای تو گیرم نه سر خویش بتا

***

در دست منت همیشه دامن بادا		و آنجا که ترا پای سر من بادا
برگم نبود که کس ترا دارد دوست		ای دوست همه جهانت دشمن بادا

***

عشقا تو در آتش نهادی ما را		درهای بلا همه گشادی ما را
صبرا به تو در گریختم تا چکنی		تو نیز به دست هجر دادی ما را

***

آنی که قرار با تو باشد ما را		مجلس چو بهار با تو باشد ما را
هر چند بسی به گرد سر برگردم		آخر سر و کار با تو باشد ما را

***

ای کبک شکار نیست جز باز ترا		بر اوج فلک باشد پرواز ترا
زان می‌نتوان شناختن راز ترا		در پرده کسی نیست هم آواز ترا

***

هر چند بسوختی به هر باب مرا		چون می‌ندهد آب تو پایاب مرا
زین بیش مکن به خیره در تاب مرا		دریافت مرا غم تو، دریاب مرا

***

چون دوست نمود راه طامات مرا		از ره نبرد رنگ عبادات مرا
چون سجده همی نماید آفات مرا		محراب ترا باد و خرابات مرا

***

در منزل وصل توشه‌ای نیست مرا		وز خرمن عشق خوشه‌ای نیست مرا
گر بگریزم ز صحبت نااهلان		کمتر باشد که گوشه‌ای نیست مرا

***

در دل ز طرب شکفته باغیست مرا		بر جان ز عدم نهاده داغیست مرا
خالی ز خیالها دماغیست مرا		از هستی و نیستی فراغیست مرا

***

اندوه تو دلشاد کند مرجان را		کفر تو دهد بار کمی ایمان را
دل راحت وصل تو مبیناد دمی		با درد تو گر طلب کند درمان را

***

کی باشد که ز طلعت دون شما		ما رسته و رسته ریش‌ملعون شما
ما نیز بگردیم و نباید گشتن		چون ... خری گرد در ... شما

***

گردی نبرد ز بوسه از افسر ما		گر بوسه به نام خود زنی بر سر ما
تازان خودی مگرد گرد در ما		یا چاکر خویش باش یا چاکر ما

***

در دل کردی قصد بداندیشی ما		ظاهر کردی عیب کمابیشی ما
ای جسته به اختیار خود خویشی ما		بگرفت ملالتت ز درویشی ما

***

زان سوزد چشم تو زان ریزد آب		کاندر ابروت خفته بد مست و خراب
ابروی تو محراب و بسوزد به عذاب		هر مست که او بخسبد اندر محراب

***

تا در چشمم نشسته بودی در تاب		پیوسته همی بریختی در خوشاب
و اکنون که برون شدن به رستم ز عذاب		چون دیده ز خس برست کم ریزد آب

***

با دل گفتم: چگونه‌ای، داد جواب		من بر سر آتش و تو سر بر سر آب
ناخورده ز وصل دوست یک جام شراب		افتاده چنین که بینیم مست و خراب

***

گفتی که کیت بینم ای در خوشاب		دریاب مرا و خویشتن را دریاب
کایام چنان بود که شبها گذرد		کز دور خیال هم نبینیم به خواب

***

آنکس که ز عابدی در ایام شراب		نشنید کس از زبان او نام شراب
از عشق چنان بماند در دام شراب		کز محبره فرمود کنون جام شراب

***

روزاز دورخت بروشنی ماند عجب		آن مقنعه‌ی چو شب نگویی چه سبب
گویی که به ما همی نمایی ز طرب		کاینک سر روز ما همی گردد شب

***

ای مجلس تو چو بخت نیک اصل طرب		وین در سخنهات چو روز اندر شب
خورشید سما را چو ز چرخست نسب		خورشید زمینی و چو چرخی چه عجب

***

لبهات می ست و می بود اصل طرب		چندان ترشی درو نگویی چه سبب
تو از نمک آنچنان ترش داری لب		گر می ز نمک ترش شود نیست عجب

***

نیلوفر و لاله هر دو بی‌هیچ سبب		این پوشد نیل و آن به خون شوید لب
می‌شویم و می‌پوشم ای نوشین لب		در هجر تو رخ به خوان و از نیل سلب

***

تا بشنیدم که گرمی از آتش تب		گرمی سوی دل بردم و سردی سوی لب
مرگست ندیمم از فراقت همه شب		تب با تو و مرگ با من این هست عجب

***

از روی تو و زلف تو روز آمد و شب		ای روز و شب تو روز و شب کرده عجب
تا عشق مرا روز و شبت هست سبب		چون روز و شبت کنم شب و روز طلب

***

تا دیده‌ام آن سیب خوش دوست فریب		کو بر لب نوشین تو می‌زد آسیب
اندیشه‌ی آن خود از دلم برد شکیب		تا از چه گرفت جای شفتالو سیب

***

بی‌خوابی شب جان مرا گر چه بکاست		جر بیداری ز روی انصاف خطاست
باشد که خیال او شبی رنجه شود		عذر قدمش به سالها نتوان خواست

***

ای جان عزیز تن بباید پرداخت		گر با غم عشق و عاشقی خواهی ساخت
اندر دل کن ز عشق خواری و نواخت		با روی نکو چو عاشقی خواهی باخت

***

آن موی که سوز عاشقان می‌انگیخت		کز یک شکنش هزار دلداده گریخت
آخر اثر زمانه رنگی آمیخت		تا در کفش از موی سیه پاک بریخت

***

در دوستی ای صنم چو دادم دادت		بر من ز چه روی دشمنی افتادت
دشمن خوانی مرا و خوانم بادت		ای دوست چو من هزار دشمن بادت

***

ای مانده زمان بنده اندر یادت		دادست ملک ز آفرینش دادت
تو عید منی به عید بینم شادت		ای عید رهی عید مبارک بادت

***

ای کرده فلک به خون من نامزدت		دیدار نکو داده و برده خردت
ز اقبال قبول تو و ز ادبار ردت		من خود رستم وای تو و خوی بدت

***

صدبار به بوسه آزمودم پارت		بس بوسه دریغ یافتم هر بارت
گفتم که کنون کشید خواهم بارت		با این همه هم به کار ناید کارت

***

ای خواجه محمد ای محامد سیرت		ای در خور تاج هر دو هم نام و سرت
پیدا به شما دو تن سه اصل فطرت		ز آن روی سخا از تو و علم از پدرت

***

زین پس هر چون که داردم دوست رواست		گفتار بیفتاد و خصومت برخاست
آزادی و عشق چون همی باید راست		بنده شدم و نهادم از یک سو خواست

***

خورشید به زیر دام معشوقه‌ی ماست		مه با همه حسن نام معشوقه‌ی ماست
امروز جهان به کام معشوقه‌ی ماست		عالم همه بانگ و نام معشوقه‌ی ماست

***

بیرون جهان همه درون دل ماست		این هر دو سرا، یگان یگان منزل ماست
زحمت همه در نهاد آب و گل ماست		پیش از دل و گل چه بود آن منزل ماست

***

روز از طلبت پرده‌ی بیکاری ماست		شبها ز غمت حجره‌ی بیداری ماست
هجران تو پیرایه‌ی غمخواری ماست		سودای تو سرمایه‌ی هشیاری ماست

***

هر باطل را که رهگذر بر گل ماست		تو پنداری که منزلش در دل ماست
آنجا که نهاد قبله‌ی مقبل ماست		درد ازل و عشق ابد حاصل ماست

***

هجرت به دلم چو آتشی در پیوست		آب چشمم قوت او را بشکست
چون خواستم از یاد غمت گشتن مست		بگرفت مرا خاک سر کوی تو دست

***

دستی که حمایل تو بودی پیوست		پایی که مرا نزد تو آوردی مست
زان دست بجز بند ندارم بر پای		زان پای بجز باد ندارم در دست

***

تا زلف بتم به بند زنجیر منست		سرگشته همی روم نه هشیار و نه مست
گویم بگرم زلف ترا هر چون هست		نه طاقت دل یابم و نه قوت دست

***

خواهم که به اندیشه و یارای درست		خود را به در اندازم ازین واقعه چست
کز مذهب این قوم ملالم بگرفت		هر یک زده دست عجز در شاخی سست

***

گفتم پس از آنهمه طلبهای درست		پاداش همان یکشبه وصل آمد چست
برگشت به خنده گفت ای عاشق سست		زان یکشبه را هنوز باقی بر تست

***

مستست بتا چشم تو و تیر به دست		بس کس که به تیر چشم مست تو بخست
گر پوشد عارضت زره عذرش هست		از تیر بترسد همه کس خاصه ز مست

***

ای مه تویی از چهار گوهر شده هست		زینست که در چهار جایی پیوست
در چشم آبی و آتشی اندر دل		بر سر خاکی و بادی اندر کف دست

***

چون من به خودی نیامدم روز نخست		گر غم خورم از بهر شدن ناید چست
هر چند رهی اسیر در قبضه‌ی توست		زین آمد و شد رضای تو باید جست

***

ای چون گل و مل در به در و دست به دست		هر جا ز تو خرمی و هر کس ز تو مست
آنرا که شبی با تو بود خاست و نشست		جز خار و خمار از تو چه برداند بست

***

ای نیست شده ذات تو در پرده‌ی هست		ای صومعه ویران کن و زنار پرست
مردانه کنون چو عاشقان می در دست		گرد در کفر گرد و گرد سر مست

***

لشکرگه عشق عارض خرم تست		زنجیر بلا زلف خم اندر خم تست
آسایش صدهزار جان یک دم تست		ای شادی آن دل که در آن دل غم تست

***

گیرم که چو گل همه نکویی با تست		چون بلبل راه خوبگویی با تست
چون آینه خوی عیب جویی با تست		چه سود که شیمت دورویی با تست

***

محراب جهان جمال رخساره‌ی تست		سلطان فلک اسیر و بیچاره‌ی تست
شور و شر و شرک و زهد و توحید و یقین		در گوشه‌ی چشمهای خونخواره‌ی تست

***

امروز ببر زانچه ترا پیوندست		کانها همه بر جان تو فردا بندست
سودی طلب از عمر که سرمایه‌ی عمر		روزی چندست و کس نداند چندست

***

بر من فلک ار دست جفا گستردست		شاید که بسی وفا و خوبی کردست
امروز به محنتم از آن از سر و دست		تا درد همان خورد که صافی خوردست

***

تا جان مرا باده‌ی مهرت سودست		جان و دلم از رنج غمت ناسودست
گر باده به گوهر اصل شادی بودست		پس چونکه ز باده‌ی تو رنج افزودست

***

در دام تو هر کس که گرفتارترست		در چشم تو ای جان جهان خوارترست
وان دل که ترا به جان خریدار ترست		ای دوست به اتفاق غمخوار ترست

***

مژگان و لبش عذر و عذابی دگرست		وز کبر و ز لطف آتش و آبی دگرست
بی‌شک داند آنکه خردمند بود		کان آفت آب آفتاب دگرست

***

هر خوش پسری را حرکات دگرست		واندر لب هر یکی حیات دگرست
گویند مزاج مرگ دارد هجران		هجر پسران خوش ممات دگرست

***

هر روز مرا با تو نیازی دگرست		با دو لب نوشین تو رازی دگرست
هر روز ترا طریق و سازی دگرست		جنگی دگر و عتاب و نازی دگرست

***

در شهر هر آنکسی که او مشهورست		دانم که ز درد پای تو رنجورست
هستی به معانی تو جهانی دیگر		پایی که جهانی نکشد معذورست

***

غم خوردن این جهان فانی هوسست		از هستی ما به نیستی یک نفسست
نیکویی کن اگر ترا دست رسست		کین عالم یادگار بسیار کسست

***

در دیده‌ی کبر کبریای تو بسست		در کیسه‌ی فقر کیمیای تو بسست
کوران هزار ساله را در ره عشق		یک ذره ز گرد توتیای تو بسست

***

گر گویم جان فدا کنم جان نفسست		گر گویم دل فدا کنم دل هوسست
گر ملک فدا کنم همان ملک خسست		کی برتر ازین سه بنده را دست رسست

***

تا این دل من همیشه عشق اندیش‌ست		هر روز مرا تازه بلایی پیش ست
عیبم مکنید اگر دل من ریش‌ست		کز عشق مراد خانه ویران بیشست

***

زین روی که راه عشق راهی تنگ‌ست		نه بر خودمان صلح و نه بر کس جنگست
می‌باید می چه جای نام و ننگ‌ست		کاندر ره عشق کفر و دین همرنگست

***

ار نیست دهان فزونت ار هست کمست		گویی به مثل وجودش اندر عدم‌ست
درد است و دواست هم شفا و الم‌ست		گویی ملک الموت و مسیحا بهم‌ست

***

تنگی دهن یار ز اندیشه کمست		اندیشه‌ی ما برون هستی ستم‌ست
گر هست به نیستی چرا متهمست		ار نیست فزونشدست ور هست کمست

***

هر روز مرا ز عشق جان انجامت		جانیست وظیفه از دو تا بدامت
یک جان دو شود چو یابم از انعامت		از دو لب تو چهار حرف از نامت

***

آنجا که سر تیغ ترا یافتن ست		جان را سوی او به عشق بشتافتن ست
زان تیغ اگر چه روی برتافتن ست		یک جان دادن هزار جان یافتن‌ست

***

آنم که مرا نه دل نه جان و نه تنست		بر من ز من از صفات هستی بدنست
تا ظن نبری که هستی من ز منست		آن سایه ز من نیست که از پیرهنست

***

برهان محبت نفس سرد منست		عنوان نیاز چهره‌ی زرد منست
میدان وفا دل جوانمرد منست		درمان دل سوختگان درد منست

***

شبها ز فراق تو دلم پر خونست		وز بی‌خوابی دو دیده بر گردونست
چون روز آید زبان حالم گوید		کای بر در بامداد حالست چونست

***

آن روز که بیش با من او را کینست		بیشش بر من کرامت تمکینست
گویم به زبان نخواهمش گر دینست		شوخیست که می کنم چه جای اینست

***

در مرگ حیات اهل داد و دینست		وز مرگ روان پاک را تمکینست
نز مرگ دل سنایی اندهگینست		بی مرگ همی میرد و مرگش زین‌ست

***

آنکس که سرت برید غمخوار تو اوست		وان کت کلهی نهاد طرار تو اوست
آنکس که ترا بار دهد بار تو اوست		وآنکس که ترا بی تو کند یار تو اوست

***

آنکس که به یاد او مرا کار نکوست		با دشمن من همی زید در یک پوست
گر دشمن بنده را همی دارد دوست		بدبختی بنده‌ست نه بدعهدی اوست

***

ایام درشت رام بهرام شه‌ست		جام ابدی به نام بهرامشه‌ست
آرام جهان قوام بهرامشه‌ست		اجرام فلک غلام بهرامشه‌ست

***

هر چند بلای عشق دشمن کامیست		از عشق به هر بلا رسیدن خامی‌ست
مندیش به عالم و به کام خود زی		معشوقه و عشق را هنر بدنامی‌ست

***

در دام تو هر کس که گرفتارترست		در چشم تو ای جهان جان خوارترست
آن دل که ترا به جان خریدارترست		ای دوست به اتفاق غمخوارترست

***

چندان چشمم که در غم هجر گریست		هرگز گفتی گریستنت از پی چیست
من خود ز ستم هیچ نمی‌دانم گفت		کو با تو و خوی تو چو من خواهد زیست

***

گویند که راستی چو زر کانیست		سرمایه‌ی عز و دولت و آسانیست
گر راست به هر چه راستست ارزانیست		من راستم آخر این چه سرگردانیست

***

کمتر ز من ای جان به جهان خاکی نیست		بهتر ز تو مهتری و چالاکی نیست
تو بی‌منی از منت همی آید باک		من با توام ار تو بی‌منی باکی نیست

***

اندر عقب دکان قصاب گویست		و آنجا ز سر غرقه به خونش گرویست
از خون شدن دل که می‌اندیشد		آنجا که هزار خون ناحق به جویست

***

زلفین تو تا بوی گل نوروزیست		کارش همه ساله مشک و عنبر سوزیست
همرنگ شبست و اصل فرخ روزیست		ما را همه زو غم و جدایی روزیست

***

عقلی که ز لطف دیده‌ی جان پنداشت		بر دل صفت ترا به خوبی بنگاشت
جانی که همی با تو توان عمر گذاشت		عمری که دل از مهر تو بر نتوان داشت

***

روزی که رطب داد همی از پیشت		آن روز به جان خریدمی تشویشت
اکنون که دمید ریش چون حشیشت		تیزم بر ریش اگر ریم بر ریشت

***

نوری که همی جمع نیابی در مشت		ناری که به تو در نتوان زد انگشت
دهری که شوی بر من بیچاره درشت		بختی که چو بینمت بگردانی پشت

***

بس عابد را که سرو بالای تو کشت		بس زاهد را که قدر والای تو کشت
تو دیر زی ای بت ستمگر که مرا		دست ستم زمانه در پای تو کشت

***

صد بار رهی بیش به کوی تو شتافت		بویی ز گلستان وصال تو نیافت
دل نیست کز آتش فراق تو نتافت		دست تو قوی‌ترست بر نتوان تافت

***

بویی که مرا ز وصل یار آمد رفت		و آن شاخ جوانی که به بار آمد رفت
گیرم که ازین پس بودم عمر دراز		چه سود ازو کانچه به کار آمد رفت

***

ای عالم علم پیشگاه تو برفت		ای دین محمدی پناه تو برفت
ای چرخ فرو گسل که ماه تو برفت		در حجله‌رو ای سخن که شاه تو برفت

***

رازی که سر زلف تو با باد بگفت		خود باد کجا تواند آن راز نهفت
یک ره که سر زلف ترا باد بسفت		بس گل که ز دست باد می‌باید رفت

***

چون دید مرا رخانش چون گل بشکفت		آن دیده‌ی نیمخوابش از شرم بخفت
گفتا که مخور غم که شوی با ما جفت		قربان چنان لب که چنان داند گفت

***

افلاک به تیر عشق بتوانم سفت		و آفاق به باد هجر بتوانم رفت
در عشق چنان شدم که بتوانم گفت		کاندر یک چشم پشه بتوانم خفت

***

تا کی باشم با غم هجران تو جفت		زرقیست حدیثان تو پیدا و نهفت
چون از تو نخواهدم گل و مل بشکفت		دست از تو بشستم و به ترک تو گفت

***

در خاک بجستمت چو خور یافتمت		بسیار عزیزتر ز زر یافتمت
جایی اگر امروز خبر یافتمت		جان تو که نیک عشوه گر یافتمت

***

ای دیده‌ی روشن سنایی ز غمت		تاریک شد این دو روشنایی ز غمت
با این همه یک ساعت و یک لحظه مباد		این جان و دل مرا جدایی ز غمت

***

از ظلمت چون گرفته ما هم ز غمت		چون آتش و خون شد اشک و آهم ز غمت
از بس که شب و روز بکاهم ز غمت		از زردی رخ چو برگ کاهم ز غمت

***

دل خسته و زار و ناتوانم ز غمت		خونابه ز دیده می‌برانم ز غمت
هر چند به لب رسیده جانم ز غمت		غمگین مانم چو باز مانم ز غمت

***

هر چند دلم بیش کشد بار غمت		گویی که بود شیفته‌تر بر ستمت
گفتی کم من گیر نگیرد هرگز		آن دل که کم خویش گرفتست کمت

***

سرو چمنی یاد نیاید ز منت		شد پست چو من سرو بسی در چمنت
خورشید همه ز کوه آید بر اوج		وان من مسکین ز ره پیرهنت

***

زین رفتن جان ربای درد افزایت		چون سازم و چون کنم پشیمان رایت
برخیزم و در وداع هجر آرایت		بندی سازم ز دست خود بر پایت

***

آتش در زن ز کبریا در کویت		تا ره نبرد هیچ فضولی سویت
آن روی نکو ز ما بپوش از مویت		زیرا که به ما دریغ باشد رویت

***

هستی تو سزای این و صد چندین رنج		تا با تو که گفت کین همه بر خود سنج
از جستن و خواستن برآسای و مباش		آرام گزین که خفته‌ای بر سر گنج

***

اندر همه عمر من بسی وقت صبوح		آمد بر من خیال آن راحت روح
پرسید ز من که چون شدی تو مجروح		گفتم ز وصال تو همین بود فتوح

***

هر جاه ترا بلندی جوزا باد		درگاه ترا سیاست دریا باد
رای تو ز روشنی فلک سیما باد		خورشید سعادت تو بر بالا باد

***

ای شاخ تو اقبال و خرد بارت باد		در عالم عقل و روح بازارت باد
نام پدرت عاقبت کارت باد		کارت چو رخ و سرت چو دستارت باد

***

گوشت سوی عاقلان غافل‌وش باد		چشمت سوی صوفیان دردی کش باد
بی روی تو آب دیده‌ها آتش باد		بی وصل تو روز نیک را شب خوش باد

***

زلفینانت همیشه خم در خم باد		واندوهانت همیشه دم در دم باد
شادان به غم منی غمم بر غم باد		عشقی که به صد بلا کم آید کم باد

***

نور بصرم خاک قدمهای تو باد		آرام دلم زلف به خمهای تو باد
در عشق داد من ستمهای تو باد		جانی دارم فدای غمهای تو باد

***

اصل همه شادی از دل شاد تو باد		تا بنده بود همیشه بر یاد تو باد
بیداد همی کنی و دادم ندهی		داد همه کس فدای بیداد تو باد

***

از کبر چو من طبع تو بگریخته باد		با خلق چو تو خلق من آمیخته باد
دشمنت چو من به گردن آویخته باد		یا همچو من آب روی او ریخته باد

***

گردی که ز دیوار تو برباید باد		جز در چشمم از آن نشان نتوان داد
ای در غم تو طبع خردمندان شاد		هر کو به تو شاد نیست شادیش مباد

***

کاری که نه کار تست ناساخته باد		در کوی تو مال و ملک درباخته باد
گر چهره‌ی من جز از غم تست چو زر		در بوته‌ی فرقت تو بگداخته باد

***

چشمم ز فراق تو جهانسوز مباد		بر من سپه هجر تو پیروز مباد
روزی اگر از تو باز خواهم ماندن		شب باد همه عمر من آن روز مباد

***

آن را شایی که باشم از عشق تو شاد		و آن را شایم که از منت ناید یاد
با این همه چشم زخم ای حورنژاد		در راه تو بنده با خود و بی خود باد

***

آن به که کنم یاد تو ای حور نژاد		و آن به که نیارم از جفاهای تو یاد
گر چه به خیال تست بیهوده و باد		بیهوده ترا به باد نتوانم داد

***

ما را بجز از تو عالم افروز مباد		بر ما سپه هجر تو پیروز مباد
اندر دل ما ز هجر تو سوز مباد		چون با تو شدم بی‌تو مرا روز مباد

***

در دیده‌ی خصم نیک روی تو مباد		بر عاشق سفله نیک خوی تو مباد
چون قامت من دل دو توی تو مباد		جز من پس ازین عاشق روی تو مباد

***

آب از اثر عارض تو می گردد		آتش زد و رخسار تو پر خوی گردد
گر عاشق تو چو خاک لاشی گردد		چون باد به گرد زلف تو کی گردد

***

تن در غم تو در آب منزل دارد		دل آتش سودای تو در دل دارد
جان در طلب تو باد حاصل دارد		پس کیست که او نیل ترا گل دارد

***

هجر تو خوشست اگر چه زارم دارد		وصل تو بتر که بی‌قرارم دارد
هجر تو عزیز و وصل خوارم دارد		این نیز مزاج روزگارم دارد

***

از روی تو دیده‌ها جمالی دارد		وز خوی تو عقلها کمالی دارد
در هر دل و جان غمت نهالی دارد		خال تو بر آن روی تو حالی دارد

***

با هجر تو بنده دل خمین می‌دارد		شبهاست که روی بر زمین می‌دارد
گویند مرا که روی بر خاک منه		بی روی توام روی چنین می‌دارد

***

ای صورت تو سکون دلها چو خرد		وی سیرت تو منزه از خصلت بد
دارم ز پی عشق تو یک انده صد		از بیم تو هیچ دم نمی‌یارم زد

***

گه جفت صلاح باشم و یار خرد		گه اهل فساد و با بدان داد و ستد
باید بد و نیک نیک ور نه بد بد		زین بیش دف و داریه نتوانم زد

***

من چون تو نیابم تو چو من یابی صد		پس چون کنمت بگفت هر ناکس زد
کودک نیم این مایه شناسم بخرد		پای از سر و آب از آتش و نیک از بد

***

روزی که بود دلت ز جانان پر درد		شکرانه هزار جان فدا باید کرد
اندر سر کوی عاشقی ای سره مرد		بی شکر قفای نیکوان نتوان خورد

***

گر خاک شوم چو باد بر من گذرد		ور باد شوم چو آب بر من سپرد
جانش خواهم به چشم من در نگرد		از دست چنین جان جهان جان که برد

***

بر رهگذر دوست کمین خواهم کرد		زیر قدمش دیده زمین خواهم کرد
گر بسپردش صد آفرین خواهم گفت		نه عاشق زارم ار جز این خواهم کرد

***

از دور مرا بدید لب خندان کرد		و آن روی چو مه به یاسمین پنهان کرد
آن جان جهان کرشمه‌ی خوبان کرد		ور نه به قصب ماه نهان نتوان کرد

***

سودای توام بی‌سر و بی‌سامان کرد		عشق تو مرا زنده‌ی جاویدان کرد
لطف و کرمت جسم مرا چون جان کرد		در خاک عمل بهتر ازین نتوان کرد

***

روزی که سر از پرده برون خواهی کرد		آنروز زمانه را زبون خواهی کرد
گر حسن و جمال ازین فزون خواهی کرد		یارب چه جگرهاست که خون خواهی کرد

***

چون چهره‌ی تو ز گریه باشد پر درد		زنهار به هیچ آبی آلوده مگرد
اندر ره عاشقی چنان باید مرد		کز دریا خشک آید از دوزخ سرد

***

گفتا که به گرد کوی ما خیره مگرد		تا خصم من از جان تو برنارد گرد
گفتم که نبایدت غم جانم خورد		در کوی تو کشته به که از روی تو فرد

***

منگر تو بدانکه ذوفنون آید مرد		در عهد وفا نگر که چون آید مرد
از عهده‌ی عهد اگر برون آید مرد		از هر چه گمان بری فزون آید مرد

***

رو گرد سراپرده‌ی اسرار مگرد		شوخی چکنی که نیستی مرد نبرد
مردی باید زهر دو عالم شده فرد		کو درد به جای آب و نان داند خورد

***

آن بت که دل مرا فرا چنگ آورد		شد مست و سوی رفتن آهنگ آورد
گفتم: مستی، مرو، سر جنگ آورد		چون گل بدرید جامه و رنگ آورد

***

بس دل که غم سود و زیان تو خورد		بس شاه که یاد پاسبان تو خورد
نان تو خورد سگی که روبه گیرست		ای من سگ آن سگی که نان تو خورد

***

هر کو به جهان راه قلندر گیرد		باید که دل از کون و مکان برگیرد
در راه قلندری مهیا باید		آلودگی جهان نه در برگیرد

***

چون پوست کشد کارد به دندان گیرد		آهن ز لبش قیمت مرجان گیرد
او کارد به دست خویش میزان گیرد		تا جان گیرد هر آنچه با جان گیرد

***

این اسب قلندری نه هر کس تازد		وین مهره‌ی نیستی نه هر کس بازد
مردی باید که جان برون اندازد		چون جان بشود عشق ترا جان سازد

***

گبری که گرسنه شد به نانی ارزد		سگ زان تو شد به استخوانی ارزد
اظهار نهانی به جهانی ارزد		آسایش زندگی به جانی ارزد

***

بادی که ز کوی آن نگارین خیزد		از خاک جفا صورت مهر انگیزد
آبی که ز چشم من فراقش ریزد		هر ساعتم آتشی به سر بربیزد

***

ای آنکه برت مردم بد، دد باشد		وز نیکی تو یک هنرت صد باشد
دانی تو و آنکه چون تو بخرد باشد		گر مردم نیک بد کند بد باشد

***

دشنام که از لب تو مهوش باشد		دری شمرم کش اصل از آتش باشد
نشگفت که دشنام تو دلکش باشد		کان باد که بر گل گذرد خوش باشد

***

تو شیردلی شکار تو دل باشد		جان دادنم از پی تو مشکل باشد
وصل تو به حیله کی به حاصل باشد		مدبر چه سزای عشق مقبل باشد

***

این ضامن صبر من خجل خواهد شد		این شیفتگی یک چهل خواهد شد
بر خشک دوپای من به گل خواهد شد		گویا که سر اندر سر دل خواهد شد

***

در راه قلندری زیان سود تو شد		زهد و ورع و سجاده مردود تو شد
دشنام سرود و رود مقصود تو شد		بپرست پیاله را که معبود تو شد

***

بالای بتان چاکر بالای تو شد		سرهای سران در سر سودای تو شد
دلها همه نقش‌بند زیبای تو شد		جهانها همه دفتر سخنهای تو شد

***

از فقر نشان نگر که در عود آمد		بر تن هنرش سیاهی دود آمد
بگداختنش نگر چه مقصود آمد		بودش همه از برای نابود آمد

***

در هجر توام قوت یک آه نماند		قوت دل من جز غمت ای ماه نماند
زین خیره سری که عشق مه رویانست		اندر ره عاشقی دو همراه نماند

***

نارفته به کوی صدق در گامی چند		ننشسته به پیش خاصی و عامی چند
بد کرده همه نام نکو نامی چند		برکرده ز طامات الف لامی چند

***

نقاش که بر نقش تو پرگار افگند		فرمود که تا سجده برندت یک چند
چون نقش تمام گشت ای سرو بلند		می‌خواند «وان یکاد» و می‌سوخت سپند

***

مرغان که خروش بی‌نهایت کردند		از فرقت گل همی شکایت کردند
چون کار فراقشان روایت کردند		با گل گله‌های خود حکایت کردند

***

ای گل نه به سیم اگر به جانت بخرند		چون بر تو شبی گذشت نامت نبرند
گه نیز عزیز و گاه خوارت شمرند		بر سر ریزند و زیر پایت سپرند

***

این بی‌ریشان که سغبه‌ی سیم و زرند		در سبلت تو به شاعری که نگرند
زر باید زر که تا غم از دل ببرند		ترانه‌ی خشک خوبرویان نخرند

***

سیمرغ نه‌ای که بی تو نام تو برند		طاووس نه‌ای که با تو در تو نگرند
بلبل نه که از نوای تو جامه درند		آخر تو چه مرغی و ترا با چه خرند

***

سادات به یک بار همه مهجورند		کز سایه‌ی حشمت تو مهتر دورند
از غایت مهر تو به دل رنجورند		گر شکر تو گویند به جان معذورند

***

با یاد تو جام زهر چون نوش کشند		از کوی تو عاشقان بیهوش کشند
بنمای به زاهدان جمال رخ خویش		تا غاشیه‌ی مهر تو بر دوش کشند

***

تا عشق قد تو همچو چنبر نکند		در راه قلندری ترا سر نکند
این عشق درست از آن کس آید به جهان		کورا همه آب بحرها تر نکند

***

عشق تو کرای شادی و غم نکند		عمر تو کرای سور و ماتم نکند
زخم تو کرای آه و مرهم نکند		چه جای کراییم کراهم نکند

***

بسیار مگو دلا که سودی نکند		ور صبر کنی به تو نمودی نکند
چون جان تو صد هزار برهم نهد او		و آتش زند اندرو و دودی نکند

***

یک دم سر زلف خویش پر خم نکند		تا کار مرا چو زلف درهم نکند
خارم نهد و عشق مرا کم نکند		خاری که چنو گل سپر غم نکند

***

عشاق اگر دو کون پیش تو نهند		مفلس مانند و از خجالت نرهند
من عاشق دلسوخته جانی دارم		پیداست درین جهان به جانی چه دهند

***

عشق و غم تو اگر چه بی‌دادانند		جان و دل من زهر دو آبادانند
نبود عجب ار ز یکدیگر شادانند		چون جان من و عشق تو همزادانند

***

آنها که اسیر عشق دلدارانند		از دست فلک همیشه خونبارانند
هرگز نشود بخت بد از عشق جدا		بدبختی و عاشقی مگر یارانند

***

آنها که درین حدیث آویخته‌اند		بسیار ز دیده خون دل ریخته‌اند
بس فتنه که هر شبی برانگیخته‌اند		آنگاه به حیلت از تو بگریخته‌اند

***

دیده ز فراق تو زیان می‌بیند		بر چهره ز خون دل نشان می‌بیند
با این همه من ز دیده ناخشنودم		تا بی رخ تو چرا جهان می‌بیند

***

آن روز که مهر کار گردون زده‌اند		مهر رز عاشقی دگرگون زده‌اند
واقف نشوی به عقل تا چون زده‌اند		کاین زر ز سرای عقل بیرون زده‌اند

***

تا در طلب مات همی کام بود		هر دم که بروی ما زنی دام بود
آن دل که در او عشق دلارام بود		گر زندگی از جان طلبد خام بود

***

آن ذات که پرورده‌ی اسرار بود		از مرگ نیندیشد و هشیار بود
تیمار همی خوری که در خاک شوم		در خاک یکی شود که در نار بود

***

هر بوده که او ز اصل نابود بود		نابوده و بود او همه سود بود
گر یک نفسش پسند مقصود بود		نابود شود هر آینه بود بود

***

دل بنده‌ی عاشقی تن آزاد چه سود باشد		جان گشته خراب و عالم آباد چه سود باشد
فریاد همی خواهم و تو تن زده‌ای		فریاد رسی چو نیست فریاد چه سود باشد

***

زن، زن ز وفا شود ز زیور نشود		سر، سر ز وفا شود ز افسر نشود
بی‌گوهر گوهری ز گوهر نشود		سگ را سگی از قلاده کمتر نشود

***

ترسم که دل از وصل تو خرم نشود		تا کار تو چون زلف تو درهم نشود
با من به وفا عهد تو محکم نشود		تا باد نکویی ز سرت کم نشود

***

یک روز دلت به مهر ما نگراید		دیوت همه جز راه بلا ننماید
تا لاجرم اکنون که چنینت باید		می‌گوید من همی نگویم شاید

***

آنی که فدای تو روان می‌باید		پیش رخ تو نثار جان می‌باید
من هیچ ندانم که کرا مانی تو		ای دوست چنانی که چنان می‌باید

***

گاهی فلکم گریستن فرماید		ناخفته دو چشم را عنا فرماید
گاهیم به درد خنده لب بگشاید		گوید ز بدی خنده نیاید آید

***

روزی که بتم ز فوطه رخ بنماید		با فوطه هزار جان ز تن برباید
در فوطه بتا خمش ازین به باید		عاشق کش فوطه پوش نیکو ناید

***

مردی که به راه عشق جان فرساید		باید که بدون یار خود نگراید
عاشق به ره عشق چنان می‌باید		کز دوزخ و از بهشت یادش ناید

***

آن باید آن که مرد عاشق آید		تا عشق هنرهای خودش بنماید
شاهنشه عشق روی اگر بنماید		با او همه غوغای جهان برناید

***

آن عنبر نیم تاب در هم نگرید		آن نرگس پر خمار خرم نگرید
روز من مستمند پر غم نگرید		هان تا نرسد چشم بدی کم نگرید

***

دی بنده چو آن لاله‌ی خندان تو دید		وان سیب در آن رهگذر جان تو دید
نی سیب در آن حقه‌ی مرجان تو دید		کاندر دل تنگ خود زنخدان تو دید

***

اکنون که سیاهی ای دل چون خورشید		بیشت باید ز عشق من داد نوید
کاندر چشمی تو از عزیزی جاوید		چون دیده‌ی دیده‌ای سیه به که سفید

***

ای دیدن تو راحت جانم جاوید		شب ماه منی و روز روشن خورشید
روزی که نباشدم به دیدارت امید		آن روز سیاه باد و آن دیده سپید

***

ای خورشیدی که نورت از روی امید		گفتم که به صدر ما نماند جاوید
ناگه به چه از باد اجل سرد شدی		گر سرد نگردد این نگارین خورشید

***

یک ذره نسیم خاک پایت بوزید		زو گشت درین جهان همه حسن پدید
هر کس که از آن حسن یکی ذره بدید		بفروخت دل و دیده و مهر تو خرید

***

گویی که من از بلعجبی دارم عار		سیب از چه نهی میان یکدانه‌ی نار
این بلعجبی نباشد ای زیبا یار		کاندر دهن مور نهی مهره‌ی مار

***

چون از اجل تو دید بر لوح آثار		دست ملک‌الموت فرو ماند از کار
از زاری تو به خون دل جیحون‌وار		مرگ تو همی بر تو فرو گرید زار

***

نازان و گرازان به وثاق آمد یار		نازان چو گل و مل و گرازان چو بهار
جوشان و خروشانش گرفتم به کنار		جوشان ز تف خمر و خروشان ز خمار

***

از غایت بی‌تکلفی ما در هر کار		دیوانه و مستمان همی خواند یار
گفتیم تو خوش باش که ما ای دلدار		دیوانه‌ی عاقلیم و مست هشیار

***

نه چرخ به کام ما بگردد یک بار		نه دارد یار کار ما را تیمار
نه نیز دلم را بر من هست قرار		احسنت ای دل، زه ای فلک، نیک ای یار

***

بخت و دل من ز من برآورد دمار		چون یار چنان دید ز من شد بیزار
زین نادره‌تر چه ماند در عالم کار		زانسان بختی، چنین دلی، چونان یار

***

ای گشته چو ماه و همچو خورشید سمر		خوی مه و خورشید مدار اندر سر
چون ماه به روزن کسان در منگر		ناخوانده چو خورشید میا ای دلبر

***

ای روی تو رخشنده‌تر از قبله‌ی گبر		وی چشم من از فراق گرینده چو ابر
من دست ز آستین برون کرده ز عشق		تو پای به دامن اندر آورده به صبر

***

آن کس که چو او نبود در دهر دگر		در خاک شد از تیر اجل زیر و زبر
واکنون که همی ز خاک برنارد سر		شاید که به خون دل کنم مژگان تر

***

بازی بنگر عشق چه کردست آغاز		می‌ناز ازین حدیث و خود را بنواز
بر درگه این و آن چه گردی به مجاز		ساز ره عشق کن برو با او ساز

***

هرگز دل من به آشکارا و به راز		با مردم بی خرد نباشد دمساز
من یار عیار خواهم و خاک انداز		کورا نشود ز عالمی دیده فراز

***

اول تو حدیث عشق کردی آغاز		اندر خور خویش کار ما را می‌ساز
ما کی گنجیم در سراپرده‌ی راز		لافیست به دست ما و منشور نیاز

***

از عشق تو ای صنم به شبهای دراز		چون شمع به پای باشم و تن به گداز
تا بر ندمد صبح به شبهای دراز		جان در بر آتشست و دل در دم گاز

***

خوشخو شده بود آن صنم قاعده‌ساز		باز از شوخی بلعجبی کرد آغاز
چون گوز درآگند دگر باز از ناز		از ماست همی بوی پنیر آید باز

***

نادیده ترا چو راه را کردم باز		پیوسته شدم با غم و بگسسته ز ناز
دل نزد تو بگذاشتم ای شمع طراز		تا خسته دل از تو عذر من خواهد باز

***

خواهی که ترا روی دهد صرف نیاز		دستار نماز در خرابات بباز
مستی کن و بر نهاد هر مست بناز		مر مستان را چه جای روزه‌ست و نماز

***

عقلی که همیشه با روانی دمساز		دهری که به یک دید نهی کام فراز
بختی که نباشیم زمانی هم باز		جانی که چو بگسلی نپیوندی باز

***

شب گشت ز هجران دل فروزم روز		شب تیز شد از آه جهانسوزم روز
شد روشنی و تیرگی از روز و شبم		اکنون نه شبم شبست و نه روزم روز

***

ای گلبن نابسوده او باش هنوز		وی رنگ تو نامیخته نقاش هنوز
بوی تو نکردست صبا فاش هنوز		تا بر تو وزد باد صبا باش هنوز

***

آسیمه سران بی‌نواییم هنوز		با شهوتها و با هواییم هنوز
زین هر دو پی هم بگراییم هنوز		از دوست بدین سبب جداییم هنوز

***

بر چرخ نهاده پای بستیم هنوز		قارون شدگان تنگدستیم هنوز
صوفی شده‌ی باده‌ی صافیم هنوز		دوری در ده که نیم مستیم هنوز

***

ای در سر زلف تو صبا عنبر بیز		وی نرگس شهلای تو بس شورانگیز
هر قطره که می‌چکد ز خون دل من		در جام وفای تست کژدار و مریز

***

درد دلم از طبیب بیهوده مپرس		رنج تنم از حریف آسوده مپرس
نالوده‌ی پاک را از آلوده مپرس		در بوده همی نگر ز نابوده مپرس

***

ای دیده ز هر طرف که برخیزد خس